درماتیت تماسی یکی از شایع‌ترین اختلالات التهابی پوست است و در عین حال یکی از قابل‌پیشگیری‌ترین آنهاست. تمایز بین شکل تحریکی و آلرژیک آن، هم از نظر پاتوفیزیولوژی و هم از نظر رویکرد درمانی، اهمیت عملی بالایی دارد. تاخیر در تشخیص و ادامه تماس با عامل مسبب، شایع‌ترین دلیل مزمن‌شدن بیماری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
درماتیت تماسی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از کل مراجعات پوستی را دربرمی‌گیرد و یکی از مهم‌ترین علل بیماری‌های شغلی پوست به‌شمار می‌رود. شیوع بیماری در مشاغل پرخطر — پرستاری، آرایشگری، صنایع فلزی، کشاورزی و رستوران‌داری — به‌طور قابل توجهی بالاتر است. درماتیت تحریکی (ICD) شایع‌ترین شکل است و تقریباً ۸۰ درصد موارد را تشکیل میدهد؛ درماتیت آلرژیک (ACD) ۲۰ درصد باقیمانده را. زنان به دلیل تماس بیشتر با مواد شوینده و آرایشی، کمی بیشتر درگیر می‌شوند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
درماتیت تحریکی (ICD): مکانیسم غیرایمونولوژیک دارد. تماس مکرر یا طولانی با محرک‌هایی مانند صابون، حلال‌های آلی، اسید، قلیا یا آب، باریر پوستی را می‌شکند و موجب ترشح سیتوکین‌های التهابی از کراتینوسیت‌های آسیب‌دیده میشود، بدون نیاز به حساسیتسازی قبلی.
درماتیت آلرژیک (ACD): واکنش ایمنی نوع IV (تاخیری، وابسته به لنفوسیت T) است. در مرحله حساسیتسازی، آنتی‌ژن از طریق سلول‌های دندریتیک به گره‌های لنفاوی منتقل شده و لنفوسیت‌های T حافظه تولید می‌شوند. در تماس مجدد، واکنش التهابی ظرف ۴۸ تا ۷۲ ساعت آشکار میشود. عوامل شایع شامل نیکل، کروم، کبالت، لاتکس، عطریات، مواد نگهدارنده (پارابن، تیمروزال) و رزین‌های اپوکسی است.
۳تظاهرات بالینی
پراکندگی ضایعات معمولاً محدود به ناحیه تماس است و این الگو راهنمای مهم تشخیصی به‌شمار می‌رود.
- فاز حاد: اریتم، ادم، وزیکول یا بول، ترشح سروز و خارش شدید.
- فاز ساب‌حاد: پوسته‌ریزی، پاپول و کاهش ترشح.
- فاز مزمن: لیکنیفیکاسیون، فیشر، خشکی شدید و تغییر رنگ پوست.
در ICD سوزش بیشتر و خارش کمتر است؛ در ACD خارش شدید وجه مشخصه است. ICD معمولاً در اولین تماس تظاهر می‌یابد، در حالی که ACD نیاز به حساسیتسازی قبلی دارد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص در اکثر موارد بالینی است. شرح حال دقیق — شامل شغل، سرگرمی‌ها، محصولات آرایشی و داروهای موضعی — پایه اصلی ارزیابی است.
تست پچ (Patch Test): استاندارد طلایی برای تایید ACD است. آلرژن‌های استاندارد (European Baseline Series) به مدت ۴۸ ساعت روی پشت بیمار ثابت می‌مانند و پاسخ در ۴۸ و ۹۶ ساعت خوانده میشود. واکنش با درجه‌بندی (+) تا (+++) گزارش میشود.
آزمایشگاه: در موارد معمول نیاز نیست. در شک به بیماری زمینه‌ای، CBC، IgE تام یا بیوپسی پوست در نظر گرفته میشود.
نکته بالینی: تست پچ را در حالت فعال بیماری یا در بیمار تحت کورتیکواستروئید سیستمیک انجام ندهید — نتیجه کاذب منفی احتمال بالایی دارد. حداقل ۳ هفته پس از فروکش التهاب منتظر بمانید.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی کمک‌کننده به افتراق |
|---|---|
| اگزمای آتوپیک | توزیع فلکسورال، سابقه آتوپی، شروع در کودکی |
| پسوریازیس | پلاک نقره‌ای، درگیری ناخن، علامت Auspitz |
| درماتوفیتوز | لبه فعال پیشرونده، تست KOH مثبت |
| درماتیت سبوره‌ای | توزیع سبوره‌ای (پوست سر، صورت)، فلس چرب |
| لیکن سیمپلکس مزمن | لیکنیفیکاسیون بدون علت تماسی واضح |
| اریتم مولتیفورم | ضایعه هدف‌مانند، درگیری مخاط، علت سیستمیک |
۶تدبیر درمانی
قطع تماس اقدام اساسی و اغلب کافی در مراحل خفیف است؛ شناسایی دقیق عامل مسبب ضروری است.
کورتیکواستروئیدهای موضعی ستون اصلی درمان هستند:
- صورت و چین‌ها: هیدروکورتیزون ۱٪ یا دسونید ۰.۰۵٪ — دو بار در روز
- تنه و اندام: تریامسینولون ۰.۱٪ یا بتامتازون والرات ۰.۱٪ — دو بار در روز
- کف دست و پا (پوست ضخیم): کلوبتازول ۰.۰۵٪ — دو بار در روز، حداکثر دو هفته
کورتیکواستروئید سیستمیک: در درماتیت شدید یا گسترده، پردنیزولون ۴۰ تا ۶۰ mg/day به مدت ۵ تا ۷ روز، سپس کاهش تدریجی در ۲ تا ۳ هفته.
مرطوب‌کننده و محافظت باریر موازی با هر مرحله درمانی توصیه میشود. در ICD شغلی، دستکش مناسب و کرمهای محافظ باریر بین نوبتهای کاری ضروری است.
آنتی‌هیستامین خوراکی (ستیریزین ۱۰ mg یا لوراتادین ۱۰ mg) برای کنترل خارش، به‌ویژه شبانه، مفید است.
در موارد مزمن مقاوم، تاکرولیموس موضعی ۰.۱٪ (به‌ویژه در صورت)، فتوتراپی NB-UVB یا متوترکسات کم‌دوز گزینه‌های دوم‌خط هستند.
۷عوارض و پیش‌آگهی
عفونت ثانویه باکتریایی (عمدتاً استافیلوکوک اورئوس) شایع‌ترین عارضه است؛ با افزایش ترشح، کراست زرد و حرارت موضعی تظاهر می‌یابد. بر اساس وسعت ضایعه، موپیروسین موضعی یا آنتی‌بیوتیک سیستمیک انتخاب میشود.
با شناسایی و قطع عامل مسبب، پیش‌آگهی ACD معمولاً خوب است. در موارد شغلی که اجتناب کامل ممکن نیست، بیماری به‌صورت مزمن و عودکننده درمی‌آید. ICD با رعایت محافظت باریر در اکثر موارد کنترل‌پذیر است. حساسیت به نیکل و عطریات معمولاً مادام‌العمر باقی می‌ماند.