گال (Scabies) و پدیکولوزیس (Pediculosis) دو عفونت انگلی شایع‌اند که با وجود قابلیت درمان بالا، همچنان از چالش‌های بهداشت عمومی به‌شمار می‌روند و تشخیص دیررس آن‌ها زمینه انتشار جمعی و عوارض ثانویه را فراهم می‌کند. آشنایی با تظاهرات کلاسیک، معیارهای تشخیصی و رویکرد درمانی ساختاریافته برای قطع زنجیره انتقال ضروری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
گال ناشی از کنه Sarcoptes scabiei var. hominis است و سازمان جهانی بهداشت آن را در فهرست بیماری‌های پوستی نادیده‌گرفته‌شده طبقه‌بندی کرده است؛ تخمین جهانی از ۲۰۰ میلیون مورد فعال در هر زمان، بار چشمگیر این انگل را نشان می‌دهد. شیوع در خانوارهای پرجمعیت، مراکز نگهداری (خانه‌های سالمندان، زندان‌ها، شیرخوارگاه‌ها) و مناطق با محدودیت دسترسی به آب و بهداشت بالاتر است.
پدیکولوزیس سر در کودکان ۳ تا ۱۱ ساله شایع‌ترین است و از راه تماس سر به سر منتقل میشود؛ پدیکولوزیس تنه با بی‌خانمانی و محیط‌های پرجمعیت مرتبط است؛ پدیکولوزیس شرمگاه (Phthirus pubis) عمدتاً از مسیر تماس جنسی انتقال می‌یابد.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
کنه ماده گال در لایه شاخی اپیدرم تونل حفر می‌کند، تخم‌گذاری کرده و مدفوع (Scybala) رها می‌سازد. پاسخ ایمنی سلولی و هومورال به آنتی‌ژن‌های کنه موجب درماتیت خارشی شدید میشود؛ در تماس اولیه، بروز علائم با تاخیر چهار تا شش هفته‌ای رخ می‌دهد، در حالی که در تماس مجدد طی یک تا چهار روز ظاهر می‌گردد. در گال نروژی (Crusted scabies) — که در بیماران با نقص ایمنی یا اختلالات حسی دیده میشود — تعداد کنه‌ها به صدها هزار می‌رسد و خطر انتشار بیمارستانی را به‌شدت افزایش می‌دهد.
شپش حشره‌ای اجباری است که در خون‌خواری بزاق خود را به پوست تزریق می‌کند و واکنش التهابی و خارش ایجاد می‌کند. بیضه‌های شپش (Nit) با سیمان کیتینی محکم به تار مو متصل‌اند و از بقایای موخوره یا اشیاء خارجی باید تمییز داده شوند.
۳تظاهرات بالینی
گال: خارش شدید شبانه وجه تمایز اصلی است. ضایعات پاپولار، وزیکولار و تونل‌های خطی (Burrow) در فضای انگشتان، مچ دست، ناحیه گنادال، کمربند، زیربغل و زیر پستان دیده می‌شوند. در نوزادان، کف دست، کف پا و گاهی سر نیز ممکن است درگیر شوند. گال نروژی با پلاک‌های وسیع پوسته‌دار و خارش نسبتاً کمتر تظاهر می‌کند.
شپش سر: خارش پوست سر به‌ویژه در ناحیه پس‌گوشی و پس سر، لنفادنوپاتی پس‌گوشی و نیت‌های سفید چسبیده به تار مو. شپش تنه: معمولاً حشره در درز لباس یافت میشود، نه روی پوست. شپش شرمگاه: خارش ناحیه شرمگاه و گاه ماکول‌های آبی‌رنگ (Maculae ceruleae).
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص هر دو عمدتاً بالینی است. در موارد مشکوک به گال، کراژ پوستی (Skin scraping) از تونل فعال با روغن معدنی و بررسی میکروسکوپی امکان مشاهده کنه، تخم یا مدفوع را فراهم می‌کند. درموسکوپ نمای «جت با دنباله» (Jet with contrail sign) از کنه درون تونل را نشان می‌دهد و تشخیص را تسریع می‌کند. در گال نروژی، بیوپسی پوست تعداد انبوه کنه را تأیید می‌کند.
برای پدیکولوزیس، مشاهده مستقیم حشره زنده یا نیت در فاصله کمتر از یک سانتی‌متر از پوست سر با شانه نیت یا درموسکوپ کافی است؛ نیت‌های دورتر از یک سانتی‌متر اغلب نشانه عفونت قدیمی یا شکست درمان هستند.
نکته بالینی: خارش پس از درمان موفق گال ممکن است تا چهار هفته ادامه یابد — این پدیده واکنش التهابی به بقایای آنتیژنی کنه است و نباید با شکست درمان یا عود اشتباه گرفته شود. آنتی‌هیستامین خوراکی یا استروئید موضعی ملایم در این مرحله کمک‌کار است.
۵تشخیص‌های افتراقی
| تشخیص | ویژگی افتراقی |
|---|---|
| اگزمای آتوپیک | بدون تونل؛ سابقه آتوپی؛ پاسخ به کورتیکواستروئید |
| کهیر | ضایعات گذرا و مهاجر؛ بدون پاپول ثابت |
| فولیکولیت | مرکز چرکی؛ بدون الگوی خارش شبانه |
| درماتیت تماسی | ارتباط با محرک خارجی؛ اعضای خانواده سالم |
| پسوریازیس | پلاک نقره‌ای در نواحی اکستانسور؛ بدون تونل |
| اپیدرموفیتوز | آزمون KOH مثبت؛ ضایعات قارچی |
۶تدبیر درمانی
گال:
- پرمترین ۵٪ کرم (خط اول): شب از گردن تا کف پا مالیده شود؛ پس از ۸ تا ۱۴ ساعت شسته شود؛ تکرار بعد از ۷ روز توصیه میشود.
- ایورمکتین خوراکی ۲۰۰ mcg/kg دوز واحد، تکرار بعد از ۷ تا ۱۴ روز؛ انتخاب اول در گال نروژی و کنترل شیوع در مراکز مراقبتی.
- گوگرد ۶ تا ۱۰٪ در پایه وازلین: جایگزین ایمن در بارداری و نوزادان زیر دو ماه.
- تمام تماسهای خانگی نزدیک باید همزمان و حتی در غیاب علامت درمان شوند.
- لباس، ملحفه و حوله در دمای ۶۰°C شسته یا سه روز در کیسه بسته قرار گیرند.
پدیکولوزیس:
- پرمترین ۱٪ شامپو/لوسیون (خط اول): ۱۰ دقیقه روی موی مرطوب، سپس شستشو؛ تکرار بعد از ۷ تا ۱۰ روز.
- مالاتیون ۰.۵٪ در موارد مقاومت به پرمترین.
- ایورمکتین خوراکی ۲۰۰ تا ۴۰۰ mcg/kg در موارد مقاوم.
- شانه نیت پس از درمان برای حذف بیضه‌ها الزامی است.
- در شپش تنه، بهداشت لباس و محیط کافی است و درمان دارویی معمولاً ضرورتی ندارد.
۷عوارض و پیش‌آگهی
عفونت ثانویه باکتریایی (S. aureus, Streptococcus pyogenes) در اثر خراشیدن مکرر شایع‌ترین عارضه است. در مناطق با بار بالای استرپتوکوک، گلومرولونفریت حاد پس از استرپتوکوکی (APSGN) به‌عنوان عارضه نادر اما جدی، به‌ویژه در کودکان گزارش شده است. گال نروژی تشخیص‌دیررس در مراکز مراقبتی می‌تواند به اپیدمی بیمارستانی بینجامد و مدیریت آن نیازمند قرنطینه و درمان همزمان تمام بیماران و کارکنان است. پیش‌آگهی با درمان به‌موقع، درمان همزمان تماس‌ها و رعایت بهداشت محیط عالی است؛ عود اغلب ناشی از درمان ناقص یا تماس مجدد با منبع آلوده است.