تب شایع‌ترین دلیل مراجعه کودکان به مراکز درمانی است و در اکثر موارد نشانه‌ای خودمحدودشونده از عفونت ویروسی است، اما می‌تواند اولین نشانه یک عفونت باکتریال جدی یا وضعیت تهدیدکننده حیات باشد. شناسایی کودک با خطر بالا، تمایز آن از تب بی‌خطر، و تصمیم به ورکآپ و درمان مناسب، هسته اصلی رویکرد بالینی در این گروه سنی را تشکیل می‌دهد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
تب به دمای مرکزی ≥ ۳۸°C (رکتال) یا معادل بالینی آن تعریف میشود. این یافته در کودکان زیر ۵ سال بیشترین فراوانی را دارد و در کشورهای در حال توسعه عمده‌ترین علت مراجعه اورژانسی به حساب می‌آید. تب بدون کانون مشخص (Fever Without Source) در سنین ۳ تا ۳۶ ماه چالش بالینی اصلی است؛ در این بازه سنی خطر عفونت باکتریال جدی (Serious Bacterial Infection, SBI) هنوز قابل توجه است و نمای بالینی اغلب گمراه‌کننده.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
عوامل عفونی — ویروسی یا باکتریایی — شایع‌ترین علت تب در کودکان‌اند. علل غیرعفونی شامل بیماری‌های خودایمنی، بدخیمی‌ها و واکنش‌های دارویی کمتر شایع‌اند. پاتوژن‌ها از طریق تحریک آزادسازی سیتوکین‌های پیش‌التهابی (IL-1β، IL-6، TNF-α) بر هیپوتالاموس اثر می‌گذارند و نقطه تنظیم دما (set point) را بالا می‌برند. تب از این نظر یک پاسخ دفاعی میزبان تلقی میشود که فعالیت ایمنی را تقویت و رشد برخی پاتوژن‌ها را مهار می‌کند.
۳تظاهرات بالینی
در کودکان بزرگ‌تر، علائم موضعی (سرفه، اتالژی، دیسوری) معمولاً کانون عفونت را نشان می‌دهند. در نوزادان و شیرخواران کوچک، تب ممکن است تنها نشانه سپسیس باشد. نشانه‌های هشدار که نیاز به بررسی فوری دارند:
- کودک بیمارنمای واضح (ill-appearing)
- پتشی یا پورپورا
- تاکی‌کاردی نامتناسب با دما یا نشانه‌های شوک
- تنفس تند یا ریتراکشن
- گردن‌درد، فتوفوبی یا تغییر سطح هوشیاری
- فونتانل برجسته در نوزاد
۴رویکرد تشخیصی و ورکآپ
رویکرد بر اساس سن و وضعیت بالینی تنظیم میشود:
نوزاد < ۲۸ روز: ورکآپ کامل شامل CBC، CRP، کشت خون، آنالیز و کشت ادرار، و آنالیز CSF ضروری است؛ بستری و شروع آنتیبیوتیک تجربی الزامی است.
۱ تا ۳ ماه: اگر کودک از نظر بالینی سرحال به نظر برسد، ابزارهای خطرسنجی معتبر (Rochester، Step-by-Step، PECARN) می‌توانند تصمیم به پونکسیون کمری و بستری را هدفمند کنند.
بالای ۳ ماه: معیار اصلی وضعیت بالینی است. کودک واکسینه سرحال با تب بدون کانون معمولاً نیاز به ورکآپ وسیع ندارد.
نکته بالینی: در هر کودک زیر ۳ ماه با تب، صرفنظر از ظاهر خوب، ارزیابی کامل اندیکاسیون دارد؛ مگر آنکه یک پروتکل خطرسنجی معتبر «کم‌خطر» را تأیید کند.
۵تشخیص‌های افتراقی
| تشخیص | ویژگی راهنما |
|---|---|
| عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی | شایع‌ترین، خودمحدودشونده، علائم کاتارال |
| عفونت ادراری | دیسوری، فرکوانسی، CRP بالا بدون کانون واضح |
| پنومونی | تاکی‌پنه، ریتراکشن، یافته‌های آسکولتاسیون ریوی |
| مننژیت باکتریال | گردن‌درد، فتوفوبی، فونتانل برجسته در نوزاد |
| رزئولا اینفانتوم | تب بالا ۳-۵ روز، بثورات پس از قطع تب |
| بیماری کاوازاکی | تب > ۵ روز همراه ۴ معیار کلاسیک |
| تب دارویی | رابطه زمانی با دارو، بهبود پس از قطع |
۶تدبیر درمانی
هدف اصلی کاهش ناراحتی کودک است، نه حذف اجباری تب:
آنتی‌پیرتیک:
- استامینوفن ۱۵ mg/kg هر ۴ تا ۶ ساعت (حداکثر ۷۵ mg/kg/day)
- ایبوپروفن ۱۰ mg/kg هر ۶ تا ۸ ساعت — در کودکان بالای ۶ ماه
- آسپرین در کودکان منع مصرف دارد (خطر سندرم ری).
- تناوب یا ترکیب آنتی‌پیرتیک‌ها به جز در موارد خاص توصیه نمی‌شود.
درمان اتیولوژیک: آنتیبیوتیک تنها با شواهد باکتریال یا احتمال بالای SBI تجویز شود؛ مصرف تجربی بی‌دلیل مقاومت دارویی را تسریع می‌کند.
مراقبت حمایتی: تأمین مایعات کافی، لباس سبک، پایش منظم دما.
۷عوارض و پیش‌آگهی
اکثر تبهای دوران کودکی خودمحدود و بدون عارضه‌اند. مهم‌ترین عوارض احتمالی:
- تشنج فبریل (Febrile Seizure): در ۲ تا ۵٪ کودکان ۶ ماه تا ۵ سال رخ می‌دهد؛ معمولاً ساده و خوشخیم است.
- کم‌آبی: به‌ویژه در نوزادان و شیرخواران کمتر از ۲ سال.
- پیشرفت به سپسیس یا شوک سپتیک: در SBI درمان‌نشده یا تشخیص دیرهنگام.
پیش‌آگهی در کودکان سالم با تب ویروسی عالی است. کودکان با نقص ایمنی یا بیماری زمینه‌ای در معرض پیامدهای وخیم‌تری هستند و باید با آستانه پایین‌تری بررسی شوند.