تعریق شبانه (Night Sweats) شکایتی شایع در مراقبت اولیه است که طیفی از علل بنین تا بیماری‌های سیستمیک جدی — از بدخیمی هماتولوژیک تا عفونت‌های مزمن — را در بر می‌گیرد. تمایز میان تعریق فیزیولوژیک و علائم B (تب، تعریق شبانه، کاهش وزن) پیامد تشخیصی متفاوتی دارد و تأخیر در شناسایی علل قابل درمان می‌تواند عواقب جدی داشته باشد. رویکرد منظم از شرح‌حال هدفمند تا ورک‌آپ مرحله‌ای، راهنمای عملی در نقطهٔ مراقبت است.
۱اهمیت بالینی و طبقه‌بندی
تعریق شبانه پاتولوژیک به اپیزودهای عرق‌ریزی شبانه اطلاق می‌شود که به حدی شدیدند که لباس خواب یا ملحفه را خیس کنند و ناشی از محیط گرم یا لباس زیاد نباشند. از نظر طبقه‌بندی، علل به سه گروه تقسیم می‌شوند: فیزیولوژیک/محیطی؛ ثانویه به بیماری سیستمیک (عفونی، بدخیمی، اندوکرین، نورولوژیک)؛ و دارویی.
موارد نیازمند ارزیابی فوری: تعریق شبانه همراه با تب ≥۳۸.۳°C، علائم سپسیس (تاکیکاردی، افت فشار، تغییر هوشیاری)، یا ترکیب تب + کاهش وزن + لنفادنوپاتی (علائم B) تا اثبات خلاف، بیماری جدی فرض می‌شوند و باید بدون تأخیر ارزیابی شوند.
۲علل و تشخیص‌های افتراقی
| دستگاه / گروه | علل اصلی |
|---|---|
| عفونی | سل (TB)، HIV/AIDS، اندوکاردیت باکتریال، آبسه عمقی، بروسلوز، CMV |
| بدخیمی | لنفوم هوچکین و غیرهوچکین، لوسمی، میلوم مولتیپل، متاستازهای جامد |
| اندوکرین | هایپرتیروئیدیسم، هایپوگلیسمی شبانه، فئوکروموسیتوم، یائسگی |
| دارویی | SSRIs، تاموکسیفن، GnRH آگونیست‌ها، اوپیوئیدها، کورتیکواستروئیدها |
| نورولوژیک/اتونوم | دیس‌آوتونومی، سیرنگومیلی، ضایعات ساقهٔ مغزی |
| روانپزشکی | اختلال اضطراب فراگیر، PTSD |
| ایدیوپاتیک | پس از رد علل دیگر (حدود ۱۰٪ موارد) |
۳شرح‌حال هدفمند
مشخصات تعریق: مدت، تکرار و شدت اپیزودها (آیا ملحفه خیس می‌شود یا فقط احساس گرماست؟)؛ زمان‌بندی در طول شب؛ منتشر یا موضعی.
علائم همراه: تب واقعی (نه صرفاً احساس گرما)، کاهش وزن بی‌دلیل (مقدار و سرعت)، خستگی مزمن، لنفادنوپاتی که بیمار احساس کرده، سرفهٔ مزمن یا خلط خونی، درد استخوانی یا شب‌درد، علائم ادراری.
سابقهٔ پزشکی و دارویی: دیابت تحت درمان (هایپوگلیسمی شبانه)، بیماری تیروئید، سابقهٔ بدخیمی، بیماری زمینه‌ای یا داروهای سرکوبگر ایمنی؛ هر داروی جدیداً شروع‌شده یا تغییر دوز اخیر.
عوامل خطر اپیدمیولوژیک: سابقهٔ تماس با TB، سفر به مناطق بومی بیماری‌های عفونی، رفتارهای پرخطر HIV، تماس شغلی با دام (بروسلوز).
وضعیت هورمونی: در زنان ۴۰ تا ۵۵ ساله پرسش دربارهٔ نامنظمی یا قطع قاعدگی اجباری است.
۴معاینهٔ فیزیکی و نشانه‌های خطر
معاینهٔ هدفمند: علائم حیاتی کامل (تب، تاکیکاردی، فشار خون ارتوستاتیک)؛ لنف‌نودهای گردن، آگزیلا و اینگوینال؛ اندازه و قوام کبد و طحال؛ معاینهٔ ریه برای خشونت تنفسی یا تونالیتی؛ سوفل‌های قلبی.
| نشانهٔ خطر | تشخیص محتمل |
|---|---|
| لنفادنوپاتی سخت، بدون درد، منتشر | بدخیمی هماتولوژیک |
| تب + سرفهٔ مزمن + کاهش وزن | سل ریوی |
| تب موج‌دار + آرترالژی + تماس دامی | بروسلوز |
| سوفل قلبی + تب + آمبولی محیطی | اندوکاردیت باکتریال |
| تاکیکاردی + گواتر + پروپتوز | هایپرتیروئیدیسم |
| HTA اپیزودیک + سردرد + تعریق | فئوکروموسیتوم |
نکته بالینی: فقدان تب در لحظهٔ معاینه بیماری عفونی یا بدخیمی را رد نمی‌کند؛ تعریق شبانه اغلب هنگامی رخ میدهد که بیمار در مطب نیست. CBC، ESR، CRP و TSH در همهٔ موارد غیرتوجیهشده بهعنوان غربالگر اولیه اندیکه دارند، حتی اگر معاینه طبیعی باشد.
۵ورک‌آپ و الگوریتمِ تشخیصی
ارزیابی اولیه (همهٔ بیماران): CBC با دیفرانسیل، ESR، CRP، قند ناشتا، TSH، LFT، کراتینین، آنالیز ادرار، رادیوگرافی قفسهٔ سینه. در صورت تب، کشت خون دو نوبت قبل از آنتی‌بیوتیک.
تکمیل هدفمند بر اساس فرضیهٔ بالینی:
- سل: PPD یا IGRA؛ اسمیر و کشت خلط AFB؛ CT قفسه در موارد مشکوک با رادیوگرافی طبیعی
- HIV: تست HIV (الایزا + تأییدیه)؛ در صورت مثبت، بار ویروسی و CD4
- بدخیمی: LDH، اوریک اسید، اسمیر خون محیطی؛ CT با کنتراست گردن/قفسه/شکم/لگن
- فئوکروموسیتوم: متانفرین‌های آزاد پلاسما یا متانفرین‌های کل ادرار ۲۴ ساعته
- هایپوگلیسمی شبانه: قند خون ساعت ۳ صبح یا مانیتورینگ مداوم (CGM)
اقدامات ثانویه در موارد انتخابی: بیوپسی مغز استخوان (لوسمی/لنفوم)، PET-CT (لنفوم با CT مبهم)، اکوکاردیوگرافی ترانس‌ازوفاژیال (اندوکاردیت).
۶رویکرد به علل شایع و تدبیرِ اولیه
یائسگی: هورمون‌درمانی جایگزین (HRT) در نبود کنتراایندیکاسیون مؤثرترین گزینه است. ونلافاکسین (۷۵ mg/d)، گاباپنتین و کلونیدین در موارد منع HRT گزینه‌های ثابت‌شده‌اند.
هایپرتیروئیدیسم: شروع آنتی‌تیروئید (متی‌مازول) و ارجاع به داخلی/غدد برای تعیین علت و تدبیر دراز‌مدت.
علل دارویی: مرور دقیق داروها؛ تعویض یا تنظیم دوز — به‌خصوص SSRIs (تغییر به آگونیست‌های دوپامین یا داروی دیگر) و تاموکسیفن (در صورت امکان جایگزین آروماتاز اینهیبیتور).
هایپوگلیسمی شبانه: تنظیم رژیم دارویی/انسولینی؛ مصرف کربوهیدرات آهسته‌تجزیه قبل از خواب در بیماران پرخطر.
اضطراب/PTSD: درمان اختصاصی اختلال زمینه‌ای (روان‌درمانی ± دارو)؛ تعریق با درمان اختلال رفع می‌شود.
۷تعیین‌تکلیف، ارجاع و پیگیری
بستری اورژانسی: سپسیس یا ناپایداری همودینامیک؛ شک بالینی قوی به اندوکاردیت؛ لوسمی حاد در اسمیر خون؛ TB با نقص ایمنی شدید.
ارجاع سرپایی اولویت‌دار:
- لنفوم یا بدخیمی هماتولوژیک محتمل ← هماتولوژی/انکولوژی (فوری)
- سل ثابت‌شده یا مشکوک ← بیماری‌های عفونی
- HIV مثبت ← عفونی برای شروع ART
- فئوکروموسیتوم ← غدد و جراحی
ترخیص با پیگیری: بیماران بدون علائم خطر با فرضیهٔ بالینی خوش‌خیم (یائسگی محتمل، داروی جدید، اضطراب) پس از ارزیابی اولیه ترخیص می‌شوند. پیگیری ۲ تا ۴ هفته برای بررسی نتایج آزمایشگاهی و پاسخ به تدبیر اولیه ضروری است. در صورت عدم پاسخ یا ظهور علامت جدید، ورک‌آپ تکمیلی و بازنگری تشخیص اندیکه دارد.