ائوزینوفیلیک ازوفاژیت (EoE) یک بیماری التهابی مزمن مری با واسطهٔ ایمنی است که با تجمع غیرطبیعی ائوزینوفیل‌ها در مخاط مری مشخص می‌شود. شیوع آن در دو دههٔ گذشته به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته و اکنون به‌عنوان یکی از شایع‌ترین علل دیسفاژی مزمن و گیر کردن غذا در بزرگسالان شناخته می‌شود. تشخیص به‌موقع اهمیت دارد، چرا که التهاب درمان‌نشده به فیبروز تدریجی و تنگی ساختاری مری می‌انجامد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
EoE در دهه‌های ۱۹۹۰ به‌عنوان موجودیتی مستقل از بیماری ریفلاکس معده‌ای-مری‌ای (GERD) تعریف شد. شیوع کنونی در کشورهای غربی حدود ۱ تا ۲ در هر ۱۰۰۰ نفر برآورد می‌شود و روند صعودی دارد. مردان سه برابر بیشتر از زنان مبتلا می‌شوند. بیماری در هر سنی دیده می‌شود، اما در کودکان مدرسه‌رو و مردان جوان شیوع بیشتری دارد. ارتباط قوی با آتوپی — آسم، رینیت آلرژیک، اگزما، و آلرژی غذایی — وجود دارد؛ به‌طوری که تا ۷۰٪ بیماران حداقل یک بیماری آتوپیک همزمان دارند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
EoE یک بیماری چندعاملی با زمینهٔ ژنتیکی و تریگرهای محیطی است. آلرژن‌های غذایی — به‌ویژه شیر، گندم، تخم‌مرغ، سویا، آجیل و غذای دریایی — نقش محوری در تحریک پاسخ ایمنی دارند. پاسخ TH2 با آزادسازی IL-5، IL-13 و eotaxin-3 به جذب و فعال‌سازی ائوزینوفیل‌ها در مخاط مری می‌انجامد. التهاب مزمن در نهایت به فیبروز زیر اپیتلیال، ریمودلینگ مری، و تنگی (stricture) منجر می‌شود. نقص سد اپیتلیوم مری، که با کاهش کلودین و دسموگلئین مشخص است، ورود آلرژن‌ها را تسهیل می‌کند و چرخهٔ التهاب را تداوم می‌بخشد.
۳تظاهرات بالینی
تظاهرات بسته به سن متفاوت است:
- کودکان: امتناع از غذا، استفراغ، درد شکم، و اختلال رشد
- نوجوانان و بزرگسالان: دیسفاژی پیشرونده برای غذای جامد، گیر کردن غذا (food impaction)، درد قفسه سینه، و ریفلاکس مقاوم به PPI
دیسفاژی مزمن برای گوشت، نان و سایر جامدات، اصلی‌ترین شکایت بزرگسالان است. بیماران اغلب عادات جویدن و خوردن خود را برای پیشگیری از گیر کردن غذا اصلاح می‌کنند («رفتارهای جبرانی»)، که این امر تشخیص را به تأخیر می‌اندازد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص EoE نیازمند تأیید بافتی و رد سایر علل است. معیار اصلی: ≥ ۱۵ ائوزینوفیل در هر HPF در بیوپسی مری، همراه با علائم بالینی.
اندوسکوپی اغلب نمای مشخصی نشان می‌دهد: حلقه‌های عرضی (trachealization)، شیارهای طولی (linear furrows)، پلاک سفید اگزوداتیو، و ادم مخاطی. بیوپسی باید از پروگزیمال و دیستال مری (حداقل ۶ نمونه) گرفته شود.
نکته بالینی: اندوسکوپی کاملاً طبیعی EoE را رد نمی‌کند — بیوپسی چندسطحی حتی در مری ظاهراً سالم ضروری است.
ارزیابی اولیه شامل موارد زیر است:
- اندوسکوپی + بیوپسی چندسطحی
- آزمون PPI یا pH-متری برای افتراق از GERD
- آزمون آلرژی (skin prick test / IgE اختصاصی) برای شناسایی تریگرهای غذایی
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | نکتهٔ افتراقی |
|---|---|
| GERD | پاسخ به PPI، pH-متری مثبت، ائوزینوفیل معمولاً < ۱۵/HPF |
| ائوزینوفیلی مری پاسخ‌دهنده به PPI | بهبود کامل با PPI، فاقد تریگر آلرژیک واضح |
| آکالازیا | افزایش فشار LES در مانومتری، فاقد ائوزینوفیلی بافتی |
| کاندیدای مری | پلاک سفید + نقص ایمنی، اسمیر مثبت قارچی |
| بیماری کرون مری | درگیری گوارشی چندسطحی، بیوپسی حاوی گرانولوم |
| ائوزینوفیلی گوارشی سیستمیک | درگیری چندارگانه، ائوزینوفیلی خون محیطی |
۶تدبیر درمانی
درمان EoE بر سه محور استوار است:
دارویی:
- PPI: اومپرازول ۲۰–۴۰ mg دو بار در روز به مدت ۸–۱۲ هفته — علاوه بر کنترل اسید، اثر ضدالتهابی مستقیمی از طریق مهار IL-13 دارد
- کورتیکواستروئید موضعی بلعیدهشده: بودزوناید ۱ mg دو بار در روز یا فلوتیکازون ۴۴۰ μg دو بار در روز — خط اول اثبات‌شده با نرخ بهبودی هیستولوژیک ≥ ۷۰٪
- بیولوژیک: دوپیلوماب (dupilumab) 300 mg زیرجلدی هر دو هفته — مهارکنندهٔ IL-4/IL-13؛ تأییدشده برای EoE فعال بزرگسالان
رژیمی:
- حذف تجربی ۶ گروه (شیر، گندم، تخم‌مرغ، سویا، آجیل، غذای دریایی) با بازمعرفی گام‌به‌گام و کنترل اندوسکوپیک
- حذف هدفمند بر اساس نتیجهٔ آزمون آلرژی
- رژیم عنصری (elemental diet) در موارد شدید یا عدم پاسخ — نرخ بهبودی بالا اما تحمل پایین
اندوسکوپیک:
- دیلاتاسیون در تنگی ساختاری قابل‌توجه — رفع دیسفاژی مکانیکی است، نه درمان التهاب
۷عوارض و پیش‌آگهی
شایع‌ترین عارضه، تنگی مری به دلیل فیبروز پیشرونده است که در بیماران بدون درمان کافی — به‌خصوص با تأخیر تشخیص بیش از پنج سال — شایع‌تر است. گیر کردن غذا نیازمند اندوسکوپی فوری برای خارج کردن بولوس است. خطر سرطان مری در EoE افزایش ثابت‌شده‌ای ندارد. با درمان مناسب، علائم و کیفیت زندگی بهبود قابل‌توجهی می‌یابند، اما بیماری مزمن و عودکننده است و پیگیری بلندمدت با اندوسکوپی و بیوپسی دوره‌ای برای ارزیابی بهبودی هیستولوژیک ضروری است.