درماتیت سبورئیک یک درماتوز التهابیِ مزمن و عودکننده است که نواحیِ پرچربیِ پوست را درگیر می‌کند و طیفِ بالینیِ آن از شوره سرِ ساده تا پلاک‌های اریتماتوی وسیعِ صورت و تنه را در بر می‌گیرد. به دلیل ماهیتِ مزمن، تمایل به عود در فصل‌های سرد، و تأثیرِ قابلِ‌توجه بر کیفیتِ زندگی، شناختِ دقیقِ اتیولوژی و انتخابِ درمانِ مناسب اهمیتِ بالینیِ واقعی دارد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
درماتیت سبورئیک در ۱ تا ۳ درصد جمعیتِ عمومی دیده می‌شود، اما در گروه‌های خاص شیوعِ آن به‌طور چشمگیری بالاتر است: در بیماران با عفونتِ HIV تا ۳۶٪ و در پارکینسون تا ۲۰٪ گزارش شده است. بیماری دو اوجِ سنی دارد: دوران نوزادی (ماه‌های اول تا سومِ زندگی) و بزرگسالی (۳۰ تا ۶۰ سالگی). جنسِ مذکر، نقصِ ایمنی، بیماری‌های نورولوژیک، مصرفِ برخی داروها (لیتیم، پسورالن، اینترفرون) و استرسِ روانی-جسمی از عواملِ زمینه‌ساز و تشدیدکننده شناخته می‌شوند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
عاملِ محوری در بیماری‌زایی، مخمرِ لیپوفیلِ مالاسزیا (Malassezia) است که به‌طور طبیعی در پوستِ انسان ساکن است. این مخمر با لیپازهای خود تری‌گلیسریدهای سبوم را به اسیدهای چربِ آزاد تجزیه می‌کند؛ این متابولیت‌ها باریرِ اپیدرمی را تخریب و پاسخِ التهابیِ Th17-محور را فعال می‌کنند. نکتهٔ کلیدی این است که بارِ مالاسزیا در بیماران مبتلا لزوماً بیشتر از افرادِ سالم نیست — آنچه اهمیت دارد پاسخِ ایمنیِ غیرطبیعیِ میزبان به این مخمر است. فعالیتِ غددِ سباسه توضیح می‌دهد که چرا نواحیِ سبورئیک بیشتر درگیر می‌شوند.
۳تظاهرات بالینی
ضایعاتِ مشخصه پلاک‌های اریتماتوی با فلسِ چربِ زرد یا سفیدِ رنگ هستند که در نواحیِ سبورئیک توزیع می‌یابند: پوستِ سر (شایع‌ترین)، ابروها، ناحیهٔ گلابلا، چینِ بینی-لب، کانالِ خارجیِ گوش و ناحیهٔ پشتِ گوش، جناغ و ناحیهٔ بین کتفی. خارش از خفیف تا آزاردهنده متغیر است. در نوزادان تظاهرِ کلاسیک «کلاهکِ گهواره» (cradle cap) است: پوسته‌های ضخیمِ زرد روی پوستِ سر که معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود. سیرِ بیماری موجی است و در فصل‌های سرد و با استرس تشدید می‌یابد.
نکته بالینی: درگیریِ ناگهانیِ شدید یا گسترشِ غیرمعمولِ درماتیت سبورئیک در بزرگسالِ جوانِ بدونِ سابقه باید ارزیابیِ HIV را مطرح کند؛ این بیماری گاه اولین نشانهٔ بالینیِ نقصِ ایمنیِ اکتسابی است.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص عمدتاً بالینی است و نیازی به بیوپسی ندارد. درموسکوپی می‌تواند کمک‌کننده باشد و فلس‌های زردِ چرب روی بسترِ اریتماتوز با عروقِ ظریفِ سرپیچی‌شکل را نشان می‌دهد. هیستوپاتولوژی در موارد مشکوک تغییراتِ پسوریازیفرم به‌همراه نوتروفیل و اسپورِ مخمر در لایه‌های فوقانیِ اپیدرم را آشکار می‌کند. آزمایشگاه در موارد معمول ضروری نیست؛ اما در بیماریِ شدیدِ مقاوم، CBC، ارزیابیِ HIV و بررسیِ وضعیتِ ایمنی توجیه دارد.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگیِ فلس | توزیعِ شایع | نکتهٔ افتراقی |
|---|---|---|---|
| پسوریازیس | نقره‌ای، ضخیم | آرنج، زانو، پوستِ سر | نشانهٔ آوسپیتز مثبت، پلاک‌های حدتیز |
| درماتیتِ آتوپیک | خشک، ریز | چین‌های خمشی، کودکان | خارشِ شدید، سابقهٔ آتوپیِ خانوادگی |
| رزاسه | فلسِ اندک | مرکزِ صورت | پاپول، پوستول، تلانژکتازی، بدونِ درگیریِ پوستِ سر |
| تینه‌آ کاپیتیس | خاکستری-سفید | پوستِ سر، کودکان | آزمایشِ KOH مثبت، ریزشِ مو |
| پیتیریازیسِ رزه | بیضوی، کولارت | تنه، دنبالِ لاین‌های پوستی | شروع با پلاکِ هرالد، خودمحدودشونده |
۶تدبیر درمانی
رویکردِ گام‌به‌گام بر دو هدف استوار است: کاهشِ التهاب و کنترلِ بارِ مالاسزیا.
پوستِ سر: شامپوهای ضدِ قارچ خطِ اولِ درمان هستند. کتوکونازول ۲٪ دو بار در هفته در فازِ حاد و سپس یک بار در هفته به‌عنوانِ نگهداری توصیه می‌شود. سلنیوم سولفاید ۲٪ و زینک پیریتیون ۱٪ نیز اثربخشیِ مشابه دارند. در التهابِ شدید، لوسیون یا فومِ کورتیکواستروئید (بتامتازون والرات ۰٫۱٪) برای دورهٔ کوتاه افزوده می‌شود.
صورت: کرمِ کتوکونازول ۲٪ یا سیکلوپیروکس ۱٪ دو بار در روز. هیدروکورتیزون ۱٪ را می‌توان کوتاه‌مدت در فازِ حاد تجویز کرد؛ استروئیدهای قوی در صورت منع دارند. مهارکنندههای کالسینورینِ موضعی (تاکرولیموس ۰٫۰۳٪ یا ۰٫۱٪، پیمکرولیموس ۱٪) گزینهٔ ارجحِ نگهداری هستند چون خطرِ آتروفیِ پوستی ندارند.
موارد مقاوم یا شدید: ایتراکونازول خوراکی ۲۰۰ mg روزانه به مدتِ یک هفته، سپس ۲۰۰ mg دو روزِ اولِ هر ماه به‌صورتِ نگهداری، اثربخشیِ مستند دارد.
۷عوارض و پیش‌آگهی
درماتیت سبورئیک درمانِ قطعی ندارد و هدف کنترلِ دورههاست. عفونتِ ثانویِ باکتریایی (استافیلوکوکوس اورئوس) یا مخمری در موارد مقاوم یا پرخاراندن ممکن است رخ دهد. تأثیرِ روانی-اجتماعیِ درگیریِ صورت، به‌ویژه در جوانان، قابلِ توجه است و ارزیابیِ کیفیتِ زندگی بخشی از پیگیری محسوب می‌شود. با رعایتِ درمانِ نگهدارنده و پرهیز از محرک‌های شناخته‌شده، پیش‌آگهیِ کلی مطلوب است.