بلفاریت (Blepharitis) التهاب مزمن لبه‌های پلک است که در دو زیرنوع قدامی و خلفی بروز می‌کند و یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه به چشم‌پزشک و متخصص طب خانواده به‌شمار می‌رود. ماهیت مزمن و عودکننده این بیماری، به‌علاوه ارتباط نزدیکش با سندرم خشکی چشم، موجب میشود تشخیص دقیق زیرنوع و تدبیر صحیح درمانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
بلفاریت در تمام گروه‌های سنی دیده میشود اما شیوعش با افزایش سن بالا می‌رود؛ بررسی‌ها نشان می‌دهند ۳۷ تا ۴۷ درصد بیماران چشم‌پزشکی درجاتی از آن را دارند. ارتباط قوی با بیماری‌های پوستی همراه — به‌ویژه روزاسه و درماتیت سبورئیک — وجود دارد. جنس تأثیر چشمگیری بر شیوع ندارد، اما زنان به‌دلیل استفاده از آرایش چشم بیشتر مراجعه می‌کنند. وجود بیماری زمینه‌ای مثل دیابت یا نقص ایمنی می‌تواند سیر را تشدید کند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
بلفاریت قدامی به دو شکل استافیلوکوکی و سبورئیک بروز می‌کند. در نوع استافیلوکوکی، کلونیزاسیون Staphylococcus aureus یا S. epidermidis در ریشه مژهها موجب التهاب فولیکول‌ها و ترشح اگزوتوکسین میشود که به اپیتلیوم قرنیه نیز آسیب می‌زند. نوع سبورئیک معمولاً همراه با اختلال چربی پوست سر و صورت است و رشد بیش‌ازحد مخمر Malassezia نقش دارد.
بلفاریت خلفی ناشی از اختلال عملکرد غدد مایبومیان (Meibomian Gland Dysfunction — MGD) است؛ این غدد اسیدهای چرب ضروری برای لایه لیپیدی فیلم اشک را ترشح می‌کنند. تغییر ترکیب ترشح مایبومیان موجب تبخیر سریع اشک و التهاب مزمن لبه پلک میشود. روزاسه اکولار اغلب با همین مکانیسم تظاهر می‌کند.
۳تظاهرات بالینی
بیمار معمولاً از سوزش، خارش و احساس جسم خارجی در چشم شکایت دارد که صبح‌ها شدیدتر است. بررسی لبه‌های پلک می‌تواند نشان دهد:
- پوستههای خشک و متراکم (آرمارهای استافیلوکوکی) یا چرب و ریزپوسته (نوع سبورئیک)
- اریتم و تلانژیکتازی لبه پلک در MGD و روزاسه اکولار
- خروجی غدد مایبومیان مسدود یا با ترشح غلیظ و مومی‌شکل
قرنیه باید حتماً ارزیابی شود؛ کراتیت نقطه‌ای تحتانی و اینفیلترات محیطی از تظاهرات بلفاریت پیشرفته‌اند که نادیده‌گرفتن آن‌ها می‌تواند به از دست رفتن دید منجر شود.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص بالینی است و در اغلب موارد نیاز به آزمایشگاه ندارد؛ معاینه با اسلیتلمپ کافی است. آزمون TBUT (Tear Break-Up Time) کمتر از ۱۰ ثانیه نشان‌دهنده اختلال فیلم اشک در MGD است.
| یافته | بلفاریت قدامی | بلفاریت خلفی (MGD) |
|---|---|---|
| محل اصلی | پایه مژهها | لبه پشتی پلک، منافذ مایبومیان |
| ترشح | پوسته خشک یا چرب | ترشح سفید-زرد مومی |
| بیماری همراه | درماتیت سبورئیک | روزاسه، آکنه |
| آزمون اشک | اغلب طبیعی | TBUT کاهشیافته |
| کراتیت | اینفیلترات محیطی | کراتیت نقطه‌ای تحتانی |
کشت مژه در موارد مقاوم به درمان یا شک به عامل غیرمعمول توصیه میشود.
نکته بالینی: در بیماران با بلفاریت مقاوم به درمان استاندارد، آلودگی با Demodex folliculorum را در نظر بگیرید — یافتن «آستین مومی» (cylindrical dandruff) اطراف مژه زیر اسلیتلمپ تأییدکننده است و پروتکل درمانی متفاوتی می‌طلبد.
۵تشخیص‌های افتراقی
- شالازیون و هورد‌یولوم: ضایعه موضعی، نه التهاب منتشر لبه پلک
- کونژانکتیویت آلرژیک: خارش غالب، پاپیل‌های ملتحمه، بدون پوسته لبه پلک
- کراتیت ویروسی یا قارچی: با اسلیتلمپ و کشت افتراق داده میشود
- کارسینوم سلول‌های سباسه: در بلفاریت یک‌طرفه مقاوم و عودکننده در سالمندان باید رد شود؛ بیوپسی ضروری است
۶تدبیر درمانی
مراقبت پایه (همه بیماران): گرمادرمانی پلک با کمپرس گرم ۵ تا ۱۰ دقیقه، یک تا دو بار در روز — غدد مایبومیان را باز و ترشح را روان می‌کند. به‌دنبال آن، بهداشت پلک با پاک‌کردن روزانه لبه پلک با شامپوی بچه رقیق‌شده یا پدهای تجاری بهداشت پلک انجام شود.
درمان دارویی:
- بلفاریت قدامی استافیلوکوکی: پماد آنتی‌بیوتیک (اریترومایسین یا باسیتراسین) شبانه روی لبه پلک به مدت ۴ تا ۸ هفته
- MGD شدید یا روزاسه اکولار: دوکسیسایکلین خوراکی ۱۰۰ mg روزانه به مدت ۶ تا ۱۲ هفته (دوز ضدالتهابی)؛ یا فرمولاسیون آهستهرهش ۴۰ mg روزانه
- آلودگی Demodex: تیتریاویل ۵۰ درصد موضعی یا ایورمکتین خوراکی
- اشک مصنوعی بدون نگهدارنده برای تسکین علائم خشکی همراه
۷عوارض و پیش‌آگهی
بدون درمان، بلفاریت مزمن می‌تواند به شالازیون عودکننده، تری‌کیازیس (trichiasis)، ریزش مژه (madarosis)، کراتیت نقطه‌ای و اینفیلترات محیطی قرنیه منجر شود. در موارد شدید و طولانی، اسکار قرنیه و کاهش دید گزارش شده است.
پیش‌آگهی با رعایت بهداشت پلک و درمان مداوم خوب است، اما بیمار باید بداند که بیماری مزمن بوده و در بسیاری موارد نیاز به نگهداری درمانی طولانی‌مدت دارد. پیگیری منظم برای تشخیص زودهنگام کراتیت یا سایر عوارض ضروری است.