سندرم دیجورج با حذف میکروسکوپی قطعه ۱۱.۲ بازوی بلند کروموزوم ۲۲ ایجاد می‌شود و شایع‌ترین سندرم حذف میکروسکوپی در انسان به‌شمار می‌رود. این سندرم با سه‌گانه‌ای کلاسیک از نقص قلبی کنوتروتکال، هیپوکلسمی ناشی از هیپوپاراتیروئیدیسم، و نقص ایمنی سلولی همراه است که هر یک می‌توانند در دوره نوزادی تهدیدکننده حیات باشند. شناخت زودهنگام و مدیریت چندتخصصی برای بهبود پیامد ضروری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
سندرم دیجورج (DiGeorge syndrome) با نام‌های سندرم حذف ۲۲q11.2 و سندرم ولو-کاردیو-فاسیال (velocardiofacial syndrome) نیز شناخته می‌شود. شیوع آن حدود ۱ در ۴۰۰۰ تولد زنده است و تمایز جنسیتی مشخصی ندارد. در ۹۰ تا ۹۳٪ موارد حذف de novo و بدون سابقه خانوادگی رخ می‌دهد؛ در بقیه از یکی از والدین ناقل به ارث میرسد، لذا ارزیابی کروموزومی والدین پس از تشخیص ضروری است.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
حذف ناحیه q11.2 کروموزوم ۲۲، معمولاً در طول ۱.۵ تا ۳ مگابایت، عامل اصلی است؛ ژن TBX1 مهم‌ترین ژن آسیب‌دیده محسوب می‌شود. این حذف تکامل سلول‌های تیغه عصبی (neural crest cells) و کیسه‌های حلقی سوم و چهارم را مختل می‌کند. نتیجه آن هیپوپلازی یا آپلازی تیموس با پیامد نقص ایمنی T-سلولی، هیپوپلازی پاراتیروئید با پیامد هیپوکلسمی، و بدشکلی‌های قلبی-عروقی کنوتروتکال است. شدت هر یک از این سه محور، حتی در افراد با حذف یکسان، بسیار متغیر است.
۳تظاهرات بالینی
مخفف CATCH-22 نمای بالینی اصلی را خلاصه می‌کند: Cardiac defects, Abnormal facies, Thymic hypoplasia, Cleft palate, Hypocalcemia، و کروموزوم ۲۲.
نقایص قلبی در ۷۵ تا ۸۰٪ بیماران دیده می‌شود؛ شایع‌ترین آن‌ها تترالوژی فالوت، انقطاع قوس آئورت (تیپ B)، VSD ساب‌آرتریال، و تنه شریانی مشترک (truncus arteriosus) است.
هیپوکلسمی ناشی از هیپوپاراتیروئیدیسم در دوره نوزادی یا در استرس متابولیک تظاهر می‌کند و با تشنج، لرزش، یا اسپاسم کارپوپدال همراه است.
نقص ایمنی از خفیف تا شدید متغیر است؛ اکثر بیماران نقص ایمنی خفیف تا متوسط دارند که با افزایش سن بهبود مییابد. تظاهرات دیررس شامل تأخیر رشد و زبان، اختلال یادگیری، و ریسک بالای اختلالات روان‌پزشکی — به‌ویژه اسکیزوفرنی — در بزرگسالی است.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص با تأیید آزمایشگاهی حذف ۲۲q11.2 قطعی می‌شود. بررسی‌های پایه در جدول زیر آمده است:
| بررسی | هدف |
|---|---|
| آرایه CGH یا MLPA (22q11.2) | تأیید قطعی حذف — روش ارجح |
| FISH ناحیه TBX1 | جایگزین در صورت عدم دسترسی به CGH |
| کلسیم، فسفر، PTH | ارزیابی هیپوپاراتیروئیدیسم |
| CBC + زیرگروه‌های T-سل (CD3, CD4, CD8) | ارزیابی نقص ایمنی سلولی |
| اکوکاردیوگرافی | شناسایی نقایص قلبی |
| سونوگرافی کلیه | ناهنجاری ادراری (در ۳۰ تا ۳۵٪ موارد) |
| ارزیابی گفتار و شنوایی | شکاف کام پنهان و کم‌شنوایی |
نکته بالینی: در هر نوزادی با هیپوکلسمی مقاوم بدون توضیح واضح، یا ترکیب تشنج نوزادی با نقص قلبی مادرزادی، سندرم دیجورج باید پیش از دریافت نتیجه ژنتیک در صدر افتراق‌ها قرار گیرد.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | وجه افتراق |
|---|---|
| سندرم CHARGE | کولوبوما، آترزی کوآنال، ناهنجاری گوش؛ ژن CHD7 |
| هیپوکلسمی نوزادی ایدیوپاتیک | فاقد نقص ایمنی و نقص قلبی مادرزادی |
| نقص ایمنی مشترک شدید (SCID) | نقص ایمنی عمیق‌تر در هر دو محور B و T؛ فنوتیپ متمایز |
| سندرم Wolf-Hirschhorn | حذف 4p16؛ صرع زودرس و میکروسفالی |
۶تدبیر درمانی
هیپوکلسمی حاد: کلسیم‌گلوکونات ۱۰٪ وریدی، ۱ تا ۲ mL/kg در ۱۰ تا ۲۰ دقیقه زیر مانیتور قلبی پیوسته؛ پس از تثبیت، انفوزیون آهسته تا رسیدن کلسیم سرم به محدوده طبیعی ادامه یابد.
هیپوکلسمی مزمن: کلسیم کربنات خوراکی ۵۰۰ mg دو بار در روز به همراه کلسیتریول ۰.۲۵ تا ۰.۵ میکروگرم در روز؛ دوز بر اساس سطح کلسیم و فسفر سرم تنظیم شود.
نقص ایمنی خفیف تا متوسط: واکسیناسیون صرفاً با واکسنهای کشته؛ پروفیلاکسی PCP با TMP-SMX در صورت CD4 زیر ۲۰۰ سلول در میکرولیتر.
دیجورج کامل (نقص ایمنی شدید): پیوند تیموس (thymus transplantation) روش انتخابی است؛ SCT گزینه جایگزین. تا زمان پیوند، تمام فرآورده‌های خونی باید ایرادیه‌شده و CMV-منفی باشند تا از GvH پیشگیری شود.
نقایص قلبی: اصلاح جراحی بر اساس نوع و شدت نقص؛ زمان‌بندی با مشاوره جراحی قلب کودکان.
رویکرد چندتخصصی شامل کاردیولوژی، ایمونولوژی، غدد، ژنتیک، و گفتار-درمانی در تمام مراحل ضروری است.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پیش‌آگهی عمدتاً به شدت نقایص قلبی و ایمنی بستگی دارد. مرگ‌ومیر اصلی در دوره نوزادی ناشی از هیپوکلسمی تشنج‌آور و بی‌ثباتی همودینامیک قلبی است. اکثر بیماران با نقص ایمنی خفیف تا متوسط، با گذشت زمان بهبود عملکرد ایمنی را تجربه می‌کنند. ریسک اسکیزوفرنی و دیگر اختلالات طیف روان‌پریشی در بزرگسالان مبتلا حدود ۲۵٪ است؛ پایش روان‌پزشکی دوره‌ای از سنین نوجوانی توصیه می‌شود. با اصلاح موفق نقص قلبی و کنترل مناسب هیپوکلسمی، کیفیت زندگی قابل‌قبول قابل دسترس است.