لیکن پلان (Lichen Planus) یک بیماری التهابی مزمن با واسطه ایمنی است که پوست، مخاط دهان، ناخن و پوست سر را درگیر می‌کند. گستره تظاهرات بالینی و همپوشانی با سایر درماتوزها، تشخیص آن را در عمل روزمره به چالشی جدی تبدیل می‌کند. ارتباط با عفونت هپاتیت C و خطر تبدیل بدخیم شکل فرسایشی مخاطی، پیگیری بلندمدت منظم را الزامی می‌کند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
لیکن پلان در حدود ۱٪ جمعیت عمومی شیوع دارد و عمدتاً در دهه‌های چهارم تا ششم زندگی تظاهر می‌کند. شکل مخاطی — به‌ویژه لیکن پلان دهانی (Oral Lichen Planus, OLP) — در زنان اندکی شایع‌تر است. همبودی با هپاتیت C در جمعیت‌های خاورمیانهای قوی‌تر از شیوع اروپایی گزارش شده و باید همیشه در ارزیابی اولیه بررسی شود. سیر بیماری معمولاً طولانی و با دوره‌های عود و بهبود نسبی است.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
لیکن پلان بیماری التهابی با واسطه لنفوسیت T است. لنفوسیت‌های CD8+ به کراتینوسیت‌های لایه بازال که آنتی‌ژن‌های تغییریافته را بیان می‌کنند حمله کرده و از طریق آپوپتوز آن‌ها را از بین می‌برند؛ حاصل این فرآیند اجسام سیویت (Civatte bodies) در نوار پاپیلری درم است.
محرک‌های اصلی شناخته‌شده عبارتند از: عفونت HCV (قوی‌ترین ارتباط سیستمیک)، داروها از جمله آنتی‌مالاریال‌ها، NSAID، مهارکننده‌های ACE، بتابلوکرها و نمک‌های طلا که واکنش لیکنوئید ایجاد می‌کنند، و آلرژن‌های دندانپزشکی مانند آمالگام در مجاورت ضایعات مخاطی.
۳تظاهرات بالینی
ضایعه کلاسیک پوستی با «شش P» توصیف میشود: پاپول‌های مسطح (Planar)، بنفش‌رنگ (Purple)، چندوجهی (Polygonal)، خارش‌دار (Pruritic)، به‌صورت پاپول و پلاک. روی سطح ضایعات خطوط توری‌شکل سفید به نام استریای ویکهام دیده میشود که نشانه نسبتاً اختصاصی است. پدیده کوبنر در محل ضربه یا تروما ضایعه جدید می‌سازد.
اشکال بالینی اختصاصی:
- دهانی: شبکهای (شایع‌ترین، معمولاً بدون علامت)، فرسایشی (دردناک، پرخطرترین از نظر تبدیل بدخیم)، آتروفیک و پلاک
- پوست سر: لیکن پلانوپیلاریس با آلوپسی اسکاردهنده برگشت‌ناپذیر
- ناخن: فیلچیون (pterygium)، تراکونیکیا، انیکولیز
- ولوواژینال: فرم فرسایشی دردناک با خطر دیررس SCC
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
در موارد کلاسیک تشخیص بالینی کافی است. درموسکوپی استریای ویکهام را تأیید می‌کند. در موارد مشکوک یا مخاطی، بیوپسی ضروری است.
یافته‌های هیستوپاتولوژی شامل نفوذ باندمانند لنفوسیتی در درم پاپیلری، دندانه‌های اره‌ای (saw-tooth rete ridges)، اجسام سیویت و فضاهای ماکس جوزف است.
| آزمون | دلیل |
|---|---|
| CBC، ESR | ارزیابی پایه التهاب |
| AST، ALT، ALP | بیماری کبدی زمینه‌ای |
| Anti-HCV | همبودی قوی با هپاتیت C |
| ANA، Anti-dsDNA | افتراق از لوپوس اریتماتوز |
| پاچ‌تست دندانی | در OLP مجاور ترمیم آمالگام |
نکته بالینی: در لیکن پلان دهانی فرسایشی، ایمونوفلورسانس مستقیم (DIF) — با رسوب فیبرین و IgM در ناحیه اتصال درموپیدرمال — پمفیگوس ولگاریس و پمفیگوئید مخاط را از OLP افتراق میدهد و پیش از شروع درمان ایمونوساپرسیو سیستمیک اندیکاسیون دارد.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | نکته افتراق‌دهنده |
|---|---|
| پسوریازیس | پلاک نقره‌ای، پدیده Auspitz، nail pitting |
| واکنش لیکنوئید دارویی | شروع پس از دارو، بدون استریای ویکهام واضح |
| لوپوس دیسکوئید | اریتم مرکزی، plugging فولیکولی، DIF متفاوت |
| لکوپلاکیا (دهان) | DIF منفی، بیوپسی دیسپلازی را نشان میدهد |
| پمفیگوس ولگاریس | وزیکول و بولا، آکانتولیز، DIF با IgG بین‌کراتینوسیتی |
۶تدبیر درمانی
خط اول — موضعی: کورتیکواستروئید کلاس I-II؛ کلوبتازول پروپیونات ۰٫۰۵٪ پماد دو بار روزانه به مدت ۲–۴ هفته، سپس تیپر تدریجی. در ضایعات مخاطی و ژنیتال، تاکرولیموس ۰٫۱٪ پماد دو بار روزانه گزینه مناسب برای کاهش عوارض استروئیدی است.
موارد منتشر یا مقاوم:
- پردنیزولون خوراکی ۰٫۵–۱ mg/kg/day به مدت ۴–۶ هفته با تیپر تدریجی
- آسیترتین ۲۵–۳۰ mg/day به‌ویژه در اشکال هایپرتروفیک (خط دوم)
- هیدروکسی‌کلروکین ۲۰۰–۴۰۰ mg/day در اشکال ولوواژینال مزمن
- سیکلوسپورین موضعی یا سیستمیک در OLP مقاوم به استروئید
در بیماری پوستی منتشر، UVB نارو‌باند یا PUVA گزینه‌های اثربخشی هستند. در صورت وجود HCV فعال، درمان ضدویروسی می‌تواند سیر لیکن پلان را بهبود دهد و هماهنگی با متخصص گوارش یا عفونی ضروری است.
۷عوارض و پیش‌آگهی
لیکن پلان پوستی در حدود ۶۵٪ موارد طی یک سال بهبود خودبه‌خودی دارد. OLP مزمن‌تر است و نادراً بدون درمان برطرف میشود. فرم فرسایشی OLP خطر تبدیل به SCC دهان را در ۱–۳٪ موارد طی ۱۰ سال دارد و پیگیری هر ۶ ماه با معاینه دقیق ضایعات الزامی است. لیکن پلانوپیلاریس در صورت تأخیر در درمان به آلوپسی اسکاردهنده دائمی می‌انجامد. در ناحیه ولوواژینال، فرم فرسایشی مزمن خطر SCC ولوا را نیز افزایش میدهد و باید در پروتکل پیگیری طولانی‌مدت قرار گیرد.