آسپرین (Aspirin)، یا اسید استیل‌سالیسیلیک (acetylsalicylic acid)، از دستهٔ سالیسیلات‌ها و زیرگروه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) است که به‌طور همزمان خواص ضددردی، ضدتبی، ضدالتهابی و ضدپلاکتی دارد. این دارو بیش از یک سده است که در دسترس است و جایگاه محوری در پیشگیری و درمان بیماری‌های قلبی-عروقی، روماتیسمی و التهابی دارد.
۱معرفی و دستهٔ دارویی
Aspirin از طریق مهار برگشتناپذیر آنزیم cyclooxygenase (COX-1 و COX-2) اثر می‌کند. این آنزیم، کاتالیزکنندهٔ تبدیل اسید آراشیدونیک به prostaglandins، thromboxane A2 (TXA2) و prostacyclin است. مهار COX-1 در پلاکت‌ها منجر به کاهش تولید TXA2 میشود که محرک اصلی اجتماع پلاکتی و انقباض عروقی به‌شمار می‌رود. از آنجا که پلاکت‌ها فاقد هسته‌اند و توانایی سنتز مجدد COX ندارند، این اثر ضدپلاکتی در تمام طول عمر پلاکت — ۷ تا ۱۰ روز — پایدار می‌ماند.
دوزهای پایین (۷۵ تا ۱۰۰ mg/روز) عمدتاً COX-1 پلاکتی را هدف قرار می‌دهند و اثر ضدپلاکتی ایجاد می‌کنند؛ در حالی که دوزهای بالاتر از طریق مهار COX-2 بافتی، اثرات ضدالتهابی و ضددردی نیز دارند. این اثر وابسته به دوز، کاربرد aspirin را در طیف وسیعی از اندیکاسیون‌های بالینی توجیه می‌کند.
۲موارد مصرف
مهم‌ترین کاربرد aspirin در قلب‌وعروق است. در سندروم حاد کرونری (ACS) شامل STEMI و NSTEMI، این دارو به‌عنوان داروی اول‌خط در کنار ضدپلاکت دوم — clopidogrel، ticagrelor یا prasugrel — تجویز میشود. در پیشگیری ثانویه از رویدادهای آترواسکلروتیک شامل سکتهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی ایسکمیک و آنژین ناپایدار، مصرف روزانهٔ دوز پایین aspirin مستند به شواهد بالینی محکم است.
در حوزهٔ التهاب، aspirin درمان خط اول در تب روماتیسمی حاد و پریکاردیت حاد است. در بیماری کاوازاکی، دوز بالای aspirin در کنار immunoglobulin وریدی (IVIG) پروتکل استاندارد به‌شمار می‌رود. کاربردهای ضددردی و ضدتبی در دردهای خفیف تا متوسط همچنان معتبر است. برای پیشگیری اولیه، راهنماهای روزآمد (AHA/ACC 2022) تجویز روتین aspirin را در بزرگسالان بدون بیماری قلبی-عروقی توصیه نمی‌کنند، زیرا خطر خونریزی احتمالاً از سود پیشگیرانه بیشتر است.
۳دوز و نحوهٔ مصرف
| اندیکاسیون | دوز بزرگسال | ملاحظات |
|---|---|---|
| پیشگیری ثانویه قلبی-عروقی | 75–100 mg PO روزانه | ترجیحاً enteric-coated |
| بارگیری در ACS/STEMI | 162–325 mg PO (جویدنی) | یک‌بار، در اسرع وقت |
| ضددرد / ضدتب | 325–650 mg PO هر ۴–۶ ساعت | حداکثر 4000 mg/روز |
| ضدالتهاب (آرتریت روماتوئید) | 3000–6000 mg/روز (تقسیم‌شده) | نیاز به پایش سطح سرمی |
| تب روماتیسمی حاد | 4–8 g/روز PO (تقسیم‌شده) | تا فروکش التهاب |
| پریکاردیت حاد | 750–1000 mg PO هر ۸ ساعت | ۱ تا ۲ هفته |
| پیشگیری از پره‌اکلامپسی | 81 mg PO شبانه (هفتهٔ ۱۲–۳۶) | در موارد پرخطر |
در نارسایی کلیوی با eGFR کمتر از ۱۰ mL/min/1.73m²، مصرف aspirin توصیه نمی‌شود. در eGFR بین ۱۰ تا ۵۰، دوز پایین با احتیاط قابل استفاده است. در نارسایی کبدی شدید (Child-Pugh C) به علت کاهش متابولیسم دارو و اختلال در سنتز فاکتورهای انعقادی، aspirin باید اجتناب یا با احتیاط فراوان تجویز شود.
۴موارد منع مصرف و احتیاط
منع مصرف مطلق شامل سابقهٔ حساسیت به aspirin یا NSAIDs، خونریزی فعال گوارشی، اختلالات هموستاز شدید مانند هموفیلی، نارسایی کبدی شدید و نارسایی کلیوی پیشرفته (eGFR <10 mL/min/1.73m²) است. مصرف aspirin در کودکان زیر ۱۲ سال مبتلا به بیماری ویروسی تبدار، به علت خطر سندروم Reye — که با آنسفالوپاتی و نارسایی حاد کبد تظاهر می‌کند — منع دارد.
در بارداری، دوز پایین aspirin از هفتهٔ ۱۲ تا ۳۶ برای پیشگیری از پره‌اکلامپسی در زنان پرخطر توصیه میشود؛ اما در تریمستر سوم به دلیل خطر بسته شدن زودهنگام ductus arteriosus جنین و مهار انقباض رحم، منع مصرف دارد. در شیردهی، دوزهای بالا باید اجتناب شود و در صورت نیاز به ضددردی، acetaminophen گزینهٔ ارجح است.
بیماران مبتلا به aspirin-exacerbated respiratory disease (AERD) — سه‌گانهٔ آسم، پولیپ بینی و حساسیت به aspirin — باید از این دارو پرهیز کنند، مگر در چارچوب یک برنامهٔ حساسیت‌زدایی تخصصی.
۵عوارض جانبی
خونریزی گوارشی شایع‌ترین و مهم‌ترین عارضهٔ جدی aspirin است. خطر آن با دوز، مدت مصرف و ترکیب با سایر عوامل خونریزی‌دهنده تجمع می‌یابد و در بیماران با سابقهٔ زخم پپتیک به‌طور معنی‌داری بالاتر است. سمیت سالیسیلاتی (salicylism) در دوزهای بالای درمانی با تینیتوس، وزوز گوش، سرگیجه، تهوع، تعریق و هیپرونتیلاسیون مشخص میشود. سمیت شدید میتواند به اسیدوز متابولیک، آنسفالوپاتی و در موارد بسیار شدید مرگ بینجامد.
کاهش شنوایی و تینیتوس در دوزهای بالای درمانی معمولاً با کاهش دوز برطرف میشود. واکنش‌های آلرژیک از کهیر و آنژیوادم تا شوک آنافیلاکتیک ممکن است رخ دهد. در بیماران با AERD، برونکواسپاسم ناگهانی و شدید میتواند زندگی‌تهدیدکننده باشد.
۶تداخلات دارویی مهم
ترکیب aspirin با anticoagulants خوراکی یا تزریقی مانند warfarin، rivaroxaban و apixaban خطر خونریزی را به‌طور معنی‌داری افزایش می‌دهد و نیاز به پایش منظم INR و ارزیابی دورهٔ بالینی دارد. مصرف همزمان با ibuprofen از طریق اتصال رقابتی و برگشتپذیر به جایگاه COX-1 پلاکتی میتواند اثر ضدپلاکتی برگشتناپذیر aspirin را تضعیف کند.
Methotrexate (MTX): aspirin از طریق کاهش ترشح کلیوی MTX، سطح سرمی آن را افزایش داده و سمیت کبدی و خونی را تشدید می‌کند. مهارکننده‌های ACE و ARBها: aspirin — به‌ویژه در دوزهای بالا — از طریق مهار prostaglandins عروق کلیوی، میتواند اثر ضدفشارخون این داروها را کاهش دهد و در بیماران نارسایی قلبی مشکل‌ساز باشد. داروهای اوریکوزوریک مانند probenecid: حتی دوزهای پایین aspirin اثر اوریکوزوریک آن‌ها را کاهش می‌دهد.
۷نکات بالینی و پایش
در بیماران با سابقهٔ زخم پپتیک یا خطر بالای خونریزی گوارشی، تجویز همزمان مهارکنندهٔ پمپ پروتون (PPI) مانند omeprazole یا pantoprazole توصیه میشود. شکل enteric-coated در کاهش تحریک مستقیم مخاط معده مفید است، اما به دلیل کندی جذب برای بارگیری فوری در ACS مناسب نیست و در این موقعیت باید از قرص جویدنی استفاده شود.
در دوزهای درمانی بالای ضدالتهابی، پایش سطح سرمی salicylate ضروری است؛ محدودهٔ درمانی ۱۵۰ تا ۳۰۰ mg/L است و سطح بالاتر از ۳۰۰ mg/L نشانهٔ سمیت جدی است. قطع aspirin پیش از جراحی انتخابی معمولاً ۷ تا ۱۰ روز قبل از عمل توصیه میشود تا عملکرد پلاکتی بازیابی شود. در موارد جراحی اورژانسی یا بیماران قلبی پرخطر، ادامه یا قطع aspirin باید با تیم جراحی ارزیابی شود.
نکته بالینی: مصرف ibuprofen حتی یک ساعت پیش از aspirin — از طریق اتصال رقابتی و برگشتپذیر به جایگاه COX-1 پلاکتی — میتواند اثر ضدپلاکتی برگشتناپذیر aspirin را به‌طور موقت خنثی کند. برای بیماران قلبی نیازمند هر دو دارو، aspirin باید حداقل ۳۰ دقیقه پیش از ibuprofen یا ۸ ساعت پس از آخرین دوز ibuprofen مصرف شود تا اثر ضدپلاکتی حفظ گردد.