وزوز گوش (tinnitus) درک صدایی است که منبع خارجی ندارد و یکی از شایع‌ترین شکایت‌هایی است که پزشکان عمومی با آن روبه‌رو می‌شوند؛ شیوع آن در بزرگسالان بین ۱۰ تا ۱۵ درصد تخمین زده می‌شود. از آنجا که وزوز فی‌نفسه یک علامت است نه یک بیماری، وظیفه پزشک یافتن علت زمینه‌ای، غربال‌گری نشانه‌های خطر، و تعیین نیاز به ارجاع است.
۱اهمیت بالینی و طبقه‌بندی
از نظر بالینی، وزوز به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود: ذهنی (subjective tinnitus) که تنها توسط خود بیمار شنیده می‌شود و شکل غالب است، و عینی (objective tinnitus) که پزشک نیز می‌تواند آن را با سمعک یا گوشی پزشکی بشنود و معمولاً علت عروقی یا عضلانی دارد. از نظر زمانی، وزوز حاد (کمتر از سه ماه) با وزوز مزمن تمایز مهمی دارد، به‌ویژه وقتی یکطرفه باشد.
برخی موارد نیازمند ارزیابی اورژانسی هستند. وزوز ناگهانی همراه با افت حاد شنوایی حسی-عصبی (sudden sensorineural hearing loss; SSNHL) یک اورژانس ۷۲ساعته است؛ تأخیر در درمان با کورتیکواستروئید بازیابی شنوایی را به‌شدت کاهش می‌دهد. وزوز همراه با علائم نورولوژیک (آتاکسی، دیسفاژی، دیپلوپی) یا سابقه تروما به سر نیز نیازمند اقدام فوری است.
۲علل و تشخیص‌های افتراقی
شایع‌ترین علت وزوز، آسیب حسی-عصبی (sensorineural) مرتبط با کاهش شنوایی ناشی از سن (presbycusis) یا مواجهه با صدا (noise-induced hearing loss; NIHL) است. در این بیماران، آسیب دائمی به سلول‌های مویی حلزون گوش منجر به فعالیت عصبی خودانگیخته‌ای می‌شود که بیمار آن را بهصورت وزوز درک می‌کند.
انسداد کانال گوش خارجی توسط جرم (cerumen impaction)، اوتیت میانی سروزی، و اختلالات شیپور اوستاش (Eustachian tube dysfunction) از علت‌های بالقوه درمان‌پذیرند. داروهای اتوتوکسیک نباید از قلم بیفتند: آسپیرین دوز بالا، آمینوگلیکوزیدها، سیس‌پلاتین، و لوپ دیورتیک‌ها از مهم‌ترین آن‌هایند. بیماری منیر (Ménière's disease) با سه‌گانه کلاسیک وزوز، کمشنوایی، و حملات سرگیجه خود را نشان می‌دهد. نوروم آکوستیک (acoustic neuroma; vestibular schwannoma) هرچند نادر است، اما یک‌طرفگی و تدریجی‌بودن از ویژگی‌های بارز آن است. وزوز ضربانی (pulsatile tinnitus) به علت عروقی مانند pseudotumor cerebri، گلوموس تیمپانیک، یا سوفل کاروتید اشاره دارد.
۳شرح‌حال هدفمند
نخستین پرسش کلیدی یکطرفه یا دوطرفه‌بودن وزوز است، چون یک‌طرفگی همواره نیازمند تحقیق بیشتر است. ماهیت صدا — زنگ، سوت، ترقه، یا ضربان — نیز مهم است؛ وزوز هماهنگ با نبض (pulsatile) ذهن پزشک را به‌سمت علت عروقی می‌برد. باید پرسید که آیا وزوز مداوم است یا نوبه‌ای، آیا با حرکت سر تغییر می‌کند، و آیا صداهای محیطی آن را پوشش می‌دهند یا تشدید می‌کنند.
مواجهه با صدای بلند در محل کار یا تفریح، مصرف داروهای اتوتوکسیک، سابقه ضربه به سر یا جراحی گوش، و بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت، پرفشاری خون، و بیماری خودایمن باید پرسیده شوند. همراهی سرگیجه، احساس پری در گوش، کمشنوایی، و هرگونه علامت نورولوژیک نیز باید به‌صراحت بررسی شود. در پایان، ارزیابی تأثیر وزوز بر خواب، تمرکز، و کیفیت زندگی برای برنامه‌ریزی تدبیر اهمیت دارد.
۴معاینه فیزیکی و نشانه‌های خطر
معاینه با اتوسکوپی (otoscopy) آغاز می‌شود تا جرم، پارگی پرده، التهاب، یا ضایعه قرمزرنگ پشت پرده تیمپان مشخص شود. آزمون‌های وبر (Weber) و رینه (Rinne) با دیاپازون ۵۱۲ هرتز برای تمایز کمشنوایی انتقالی (conductive) از حسی-عصبی (sensorineural) ضروری است. سمع گردن با گوشی پزشکی برای یافتن سوفل در وزوز ضربانی، و آزمون رومبرگ (Romberg) در صورت وجود سرگیجه اطلاعات تکمیلی مهمی می‌دهند.
| نشانه خطر | احتمال تشخیص نگران‌کننده |
|---|---|
| وزوز یکطرفه + کمشنوایی حسی-عصبی تدریجی | نوروم آکوستیک (vestibular schwannoma) |
| وزوز ضربانی در خانم جوان چاق | Pseudotumor cerebri |
| وزوز ناگهانی + افت حاد شنوایی | SSNHL — اورژانس ۷۲ساعته |
| علائم نورولوژیک همراه (آتاکسی، دیسفاژی، دیپلوپی) | ضایعه جمجمه‌ای یا ساقه مغز |
| ضایعه قرمزرنگ پشت پرده تیمپان | گلوموس تیمپانیک |
نکته بالینی: وزوز یکطرفه پایدار بدون علت واضح، حتی در غیاب کمشنوایی یا سایر علائم، نیازمند MRI با گادولینیوم از ناحیه زاویه پونتوسربلار (cerebellopontine angle; CPA) است تا نوروم آکوستیک رد شود.
۵ورکآپ و الگوریتم تشخیصی
ادیومتری خالص (pure-tone audiometry) در تقریباً تمام بیماران وزوزدار توجیه دارد و باید قدم اول باشد، چون نوع و شدت کمشنوایی همراه مسیر بررسی را تعیین می‌کند. اگر وزوز یکطرفه است یا همراه با کمشنوایی حسی-عصبی یکطرفه، MRI با کنتراست از ناحیه CPA ضروری است. در وزوز ضربانی، CT اسکن مغز و در صورت لزوم پونکسیون کمری برای اندازه‌گیری فشار داخل جمجمه انجام می‌شود؛ اگر شک عروقی باقی ماند، CTA یا MRA اندیکاسیون دارد.
آزمایش‌های خون بهصورت روتین در همه بیماران توجیه ندارند، اما CBC، قند خون، TFT (تیروئید)، و سرولوژی سیفیلیس (FTA-ABS یا RPR) در بیماران مناسب میتوانند علت قابل درمان پیدا کنند. در وزوز مزمن دوطرفه با علت واضح حسی-عصبی، ورکآپ گسترده بازده کمی دارد و انجام آزمایش‌های غیرضروری باید پرهیز شود.
۶رویکرد به علل شایع و تدبیر اولیه
شایع‌ترین سناریو در مراقبت اولیه بیمار مسن‌تری است با وزوز مزمن دوطرفه که ادیومتری کمشنوایی حسی-عصبی مرتبط با سن را تأیید می‌کند. در این بیماران، ارجاع به شنوایی‌شناس برای سمعک (hearing aid) هم کمشنوایی را جبران می‌کند و هم وزوز را اغلب به‌نحو قابل توجهی تخفیف می‌دهد. انسداد جرم را می‌توان با آب‌رسانی یا شستشو رفع کرد و معمولاً نتیجه سریع دارد؛ در اوتیت میانی سروزی، درمان عفونت یا اختلال شیپور اوستاش کافی است.
بیماری منیر با محدودیت سدیم در رژیم غذایی، دیورتیک (هیدروکلروتیازید یا استازولامید)، و در موارد شدید با تزریق ژنتامایسین داخل تیمپانی یا جراحی تدبیر می‌شود. اگر دارویی اتوتوکسیک عامل وزوز است، قطع یا تنظیم دوز با مشورت پزشک تجویزکننده معقول است. برای همه بیماران مزمن، آموزش راهبردهای تطابق شناختی-رفتاری (cognitive behavioral therapy; CBT) و استفاده از ماسکینگ صدا (sound masking) اضطراب ناشی از وزوز را به‌طور معناداری کاهش می‌دهند.
۷تعیین‌تکلیف، ارجاع و پیگیری
ارجاع فوری به اورژانس یا متخصص گوش و حلق و بینی (ENT) برای SSNHL حیاتی است، چون پنجره درمان مؤثر با کورتیکواستروئید سیستمیک یا داخل تیمپانی معمولاً ۷۲ ساعت است و تأخیر نتایج را به‌شدت بدتر می‌کند. علائم نورولوژیک نیازمند ارجاع فوری به نورولوژی یا نوروسرجری‌اند.
ارجاع برنامه‌ریزی‌شده به ENT برای وزوز یکطرفه پایدار، وزوز ضربانی، بیماری منیر احتمالی، یا یافته‌های مشکوک اتوسکوپیک ضروری است. بیماران مزمن دوطرفه با علت مشخص و بدون نشانه خطر میتوانند در سطح مراقبت اولیه پیگیری شوند. در ویزیت‌های بعدی، ارزیابی تأثیر وزوز بر خواب، تمرکز، و سلامت روان اهمیت دارد؛ وزوز مزمن با اضطراب و افسردگی رابطه دوسویه دارد و ممکن است نیاز به ارجاع روان‌پزشکی یا آموزش تکنیک‌های مقابله‌ای باشد.