آکرومگالی نتیجه ترشح مزمن و مفرط هورمون رشد پس از بسته‌شدن صفحات اپی‌فیز است که در بیش از ۹۵٪ موارد توسط آدنوم هیپوفیز ایجاد میشود. تشخیص دیررس — به‌طور میانگین ۶ تا ۱۰ سال پس از شروع علائم — بار بیماری‌های قلبی‌عروقی، متابولیک و ارتوپدیک را به‌شدت افزایش می‌دهد و بسیاری از آن‌ها پس از کنترل بیماری برگشت‌ناپذیر باقی می‌مانند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
شیوع بیماری ۴۰ تا ۷۰ مورد در هر میلیون نفر و بروز سالانه آن ۳ تا ۴ مورد در میلیون برآورد میشود. هر دو جنس به یک میزان مبتلا می‌شوند و اوج سنی تشخیص دهه چهارم تا پنجم زندگی است. در صورت عدم کنترل، مرگ‌ومیر دو تا سه برابر جمعیت عمومی است و علت اصلی آن بیماری قلبی‌عروقی است.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
آدنوم سوماتوتروف هیپوفیز — معمولاً ماکروآدنوم (> 1 cm) — مسئول بیش از ۹۵٪ موارد است. در موارد نادر، ترشح اکتوپیک GHRH توسط تومورهای کارسینوئید، ایزلت پانکراس یا ریه سبب تحریک مداوم سوماتوتروف‌ها میشود. GH مفرط، تولید کبدی IGF-1 را به‌طور پیوسته بالا نگه می‌دارد؛ IGF-1 واسطه اصلی اثرات رشدی، متابولیک و تکثیری بیماری است. بازخورد منفی محور GH-IGF-1 در این تومورها معیوب است و آستانه سرکوب GH به‌طور پاتولوژیک بالا رفته است.
۳تظاهرات بالینی
بزرگی اندام‌های انتهایی و درشتی ویژگی‌های صورت — برجستگی قوس ابرو، پروگناتیسم فک پایین، بزرگی بینی و لب‌ها — تصویر کلاسیک بیماری است. اغلب بیماران پیش از تشخیص با شکایت‌های غیراختصاصی مانند خستگی، درد مفاصل یا تعریق مراجعه می‌کنند. تظاهرات به دو دسته تقسیم می‌شوند:
- اثرات سیستمیک GH/IGF-1: هایپرهیدروزیس، ماکروگلوسی، سندرم تونل کارپال، آرتروپاتی، ویسروومگالی، اختلال تحمل گلوکز یا دیابت، هایپرتانسیون، کاردیومیوپاتی، آپنه انسدادی خواب
- اثرات توده هیپوفیزی: سردرد، همیانوپسی بیتمپورال، هیپوپیتویتاریسم (کمبود محورهای جنسی، تیروئیدی یا آدرنال)
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
ارزیابی به‌صورت ترتیبی انجام میشود:
| مرحله | آزمون | معیار |
|---|---|---|
| غربالگری | IGF-1 سرم (تطبیق سنی-جنسی) | بالاتر از محدوده طبیعی |
| تأیید | تست سرکوب GH با 75 g گلوکز خوراکی (OGTT) | GH nadir > 1 ng/mL |
| تصویربرداری | MRI هیپوفیز با گادولینیوم | تعیین محل و ابعاد آدنوم |
| ارزیابی همراه | اکوکاردیوگرافی، پلی‌سومنوگرافی، کولونوسکوپی | شناسایی عوارض احشایی |
نکته بالینی: GH ناشتا به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ ترشح GH پالساتیل است و یک نمونه تصادفی ممکن است در محدوده طبیعی باشد. IGF-1 بالا را همیشه با OGTT تأیید کنید.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | وجه افتراق کلیدی |
|---|---|
| عظمت قانونی‌البنیه | IGF-1 طبیعی، سابقه خانوادگی، شروع پیش از بلوغ |
| هیپوتیروئیدیسم | درشتی بافت نرم بدون بزرگی اکرال، TSH بالا |
| سندرم پاچیدرموپریوستوز | بدون افزایش GH/IGF-1، وراثت اتوزومال مغلوب |
| چاقی مفرط | GH پایین یا طبیعی، بدون ویژگی صورتی یا اکرال |
۶تدبیر درمانی
خط اول — جراحی: رزکسیون ترانس‌اسفنوئیدال آندوسکوپیک در اغلب بیماران ترجیح داده میشود. نرخ بهبودی در میکروآدنوم بیش از ۸۰٪ و در ماکروآدنوم ۴۰ تا ۵۰٪ است.
درمان دارویی (پس از جراحی ناموفق یا در بیمار غیرقابل‌عمل):
- آگونیست سوماتوستاتین (SSA): اکترهاوتید LAR 20–30 mg IM هر 4 هفته یا لانرهاوتید اتوژل 90–120 mg SC هر 4 هفته — خط اول دارویی
- آنتاگونیست گیرنده GH: پگویزومانت 10–30 mg SC روزانه — در مقاومت به SSA یا کنترل ناکافی
- کابرگولین: 0.5–3.5 mg هفتگی — در تومورهای همراه ترشح پرولاکتین یا کنترل ناقص با SSA
رادیوجراحی (Gamma Knife): برای توده باقیمانده پس از جراحی؛ اثر با تأخیر 3 تا 5 ساله ظاهر میشود و در این فاصله زمانی درمان دارویی ادامه می‌یابد.
معیار کنترل: IGF-1 طبیعی سنی همراه با GH nadir < 1 ng/mL در OGTT.
۷عوارض و پیش‌آگهی
بیماری قلبی‌عروقی شایع‌ترین علت مرگ‌ومیر است و شامل کاردیومیوپاتی، هایپرتانسیون و آریتمی میشود. عوارض دیگر شامل آپنه انسدادی خواب، دیابت، آرتروپاتی پیشرونده، و افزایش خطر پولیپ کولون و سرطان کولورکتال (دو تا سه برابر جمعیت عمومی) است. کنترل بیوشیمیایی موفق، امید به زندگی را به جمعیت عمومی نزدیک میکند، اما آرتروپاتی و تغییرات ساختاری قلب ممکن است پایدار بمانند. پیگیری مادامالعمر با اندازهگیری سالانه IGF-1 ضروری است.