ریزش مو (alopecia) از جمله شایع‌ترین دلایل مراجعه به پزشک است و طیف علل آن از تغییرات فیزیولوژیک خوش‌خیم تا بیماری‌های سیستمیک جدی را دربرمی‌گیرد. آنچه بیمار «ریزش» می‌نامد ممکن است کاهش تراکم موی سر، نازک‌شدن تدریجی ساقه، یا ایجاد پچ‌های بی‌مو باشد. وظیفهٔ پزشک آن است که با شرح‌حال و معاینه‌ای هدفمند، علت اصلی را از میان طیف وسیع افتراقی بیرون بکشد و تعیین کند چه زمانی مداخلهٔ فوری، درمان تخصصی، یا صرفاً اطمینان‌بخشی کافی است.
۱اهمیت بالینی و طبقه‌بندی
ریزش مو در سطح جمعیتی بسیار شایع است: آلوپسی آندروژنتیک (androgenetic alopecia) در نزدیک به پنجاه درصد مردان بالای پنجاه سال و بیست تا چهل درصد زنان بالغ دیده میشود. با این حال، اهمیت بالینی این شکایت فراتر از پیامدهای ظاهری آن است؛ ریزش مو میتواند اولین نشانهٔ کم‌کاری تیروئید، کم‌خونی فقر آهن، نقص ایمنی، یا بیماری سیستمیک زمینه‌ای باشد.
از نظر ساختاری، دو تقسیم‌بندی راهنمای تشخیص است. نخست، تمایز میان ریزش اسکاری (cicatricial alopecia) و غیراسکاری: در نوع اسکاری، التهاب فولیکولها را تخریب میکند و ریزش برگشتناپذیر خواهد بود؛ این حالت اورژانس درماتولوژیک به‌شمار می‌رود و تأخیر در تشخیص با از دست رفتن دائمی فولیکولها همراه است. دوم، تمایز الگویی میان ریزش کانونی (focal) و منتشر (diffuse): ریزش کانونی اغلب با پلاک‌های مشخص تظاهر می‌یابد و بیشتر به علل ایمنی یا قارچی اشاره دارد، در حالی که ریزش منتشر معمولاً نشانهٔ یک اختلال متابولیک یا هورمونی سیستمیک است.
۲علل و تشخیص‌های افتراقی
شایع‌ترین علل ریزش مو را می‌توان در چند دستهٔ اصلی جای داد. آلوپسی آندروژنتیک شایع‌ترین علت در هر دو جنس است و الگوی بالینی مشخصی دارد. تلوژن افلوویوم (telogen effluvium) — ریزش منتشر مو پس از یک رویداد استرس‌زای جسمی یا روحی — دومین علت شایع است و اغلب دو تا چهار ماه پس از رویداد زمینه‌ساز (زایمان، جراحی بزرگ، بیماری حاد، استرس شدید) ظاهر میشود.
در میان علل ایمنی، آلوپسی آره‌آتا (alopecia areata) با پچ‌های گرد بی‌مو، مرزهای مشخص، و موهای علامت تعجبی (exclamation mark hairs) در حاشیه شناخته میشود. تینه‌آ کاپیتیس (tinea capitis) در کودکان شایع است اما در بزرگسالان با نقص ایمنی نیز رخ می‌دهد. از علل سیستمیک، کم‌کاری یا پرکاری تیروئید، کم‌خونی فقر آهن، کمبود ویتامین D، لوپوس اریتماتوی سیستمیک (SLE)، و اثر جانبی داروها — به‌ویژه رتینوئیدها، هپارین، متوترکسات، و داروهای ضد تیروئید — باید همواره در نظر باشند. در زنان، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) علتی مهم است که اغلب دیر تشخیص داده میشود.
۳شرح‌حال هدفمند
گرفتن شرح‌حال در ریزش مو باید ساختارمند باشد. مدت، سرعت پیشرفت، و الگوی توزیع ریزش اطلاعات پایه‌ای هستند. از بیمار باید پرسید آیا ریزش ناگهانی بوده یا تدریجی، آیا همراه با خارش، سوزش، یا دردناکی پوست سر است، و آیا کل سر درگیر است یا نواحی مشخص. سابقهٔ بیماری زمینه‌ای، مصرف داروها و مکمل‌ها، سابقهٔ خانوادگی ریزش مو، تغییرات اخیر وزن، استرس شدید، و بارداری یا زایمان اخیر اطلاعات کلیدی هستند. در زنان، پرسش از نظم قاعدگی، هیرسوتیسم، و آکنه برای بررسی آندروژنیسم ضروری است؛ رژیم‌های حذفی و سابقهٔ شیمی‌درمانی نیز باید در شرح‌حال جای بگیرد.
۴معاینهٔ فیزیکی و نشانه‌های خطر
معاینهٔ پوست سر باید در نور کافی و به دقت انجام شود. ابتدا الگوی کلی ریزش ارزیابی میشود: پسروی خط مو در نواحی پیشانی-تمپورال (frontotemporal) نشانهٔ الگوی مردانه بر اساس طبقه‌بندی هامیلتون-نورود (Hamilton–Norwood) است؛ گسترش از خط تقسیم در زنان الگوی لودویگ (Ludwig) را تداعی میکند. آزمون کشش مو (hair pull test) با گرفتن چهل تا شصت تار و کشش ملایم انجام میشود؛ افتادن بیش از شش تار نشانهٔ ریزش فعال است. بررسی پوست سر برای وجود قرمزی، فلس، پوسته، اسکار، یا غیاب دهانهٔ فولیکولی از اهمیت تعیین‌کننده‌ای برخوردار است.
| یافته | تشخیص محتمل |
|---|---|
| اسکار + فولیکول‌های غایب | آلوپسی اسکاری — ارجاع فوری |
| پچ گرد بی‌مو + موهای علامت تعجبی | آلوپسی آره‌آتا |
| فلس و پوسته + شکستگی ساقهٔ مو | تینه‌آ کاپیتیس |
| ریزش منتشر + هیرسوتیسم + بی‌نظمی قاعدگی | PCOS / هیپرآندروژنیسم |
| ریزش منتشر + بی‌حالی + افزایش وزن | کم‌کاری تیروئید |
| ریزش ۲–۴ ماه پس از زایمان یا استرس | تلوژن افلوویوم |
۵ورک‌آپ و الگوریتم تشخیصی
اگر شرح‌حال و معاینه به یک علت واضح اشاره داشته باشند — مانند الگوی خانوادگی آشکار در آلوپسی آندروژنتیک — آزمایش گسترده ضروری نیست. در غیر این صورت، پانل اولیه شامل CBC با شمارش افتراقی، آهن سرم، فریتین، TSH، و T4 آزاد است. کمبود ویتامین D (25-OH-D) در جمعیت‌های در معرض خطر باید سنجیده شود. در زنان با علائم آندروژنیسم، اندازهگیری تستوسترون آزاد و کل، DHEA-S، و پرولاکتین توصیه میشود. ANA در صورت شک به لوپوس، و آزمون KOH یا کشت قارچی در صورت شک به تینه‌آ به پانل اضافه میشود. بیوپسی پوست سر در هر مورد مشکوک به آلوپسی اسکاری ضروری است؛ ترایکوسکوپی (trichoscopy) — در صورت دسترسی — ابزار غیرتهاجمی ارزشمندی برای تمایز انواع آلوپسی است.
نکته بالینی: سطح فریتین را جداگانه از CBC تفسیر کنید؛ فریتین زیر ۳۰ ng/mL — حتی با هموگلوبین کاملاً طبیعی — میتواند محرک تلوژن افلوویوم باشد و در عمل کمتر از آنچه باید تشخیص داده میشود.
۶رویکرد به علل شایع و تدبیر اولیه
در آلوپسی آندروژنتیک مردانه، مینوکسیدیل موضعی پنج درصد (محلول یا فوم) و فیناستراید (finasteride) خوراکی یک میلی‌گرم روزانه — با آگاهی دادن به بیمار از عوارض احتمالی جنسی — خط اول درمان به‌شمار می‌رود. در زنان، مینوکسیدیل دو تا پنج درصد اول بررسی میشود و در صورت وجود آندروژنیسم، اسپیرونولاکتون (spironolactone) صد تا دویست میلی‌گرم روزانه با نظارت بر الکترولیت‌ها توصیه میشود.
در تلوژن افلوویوم، اصل اساسی شناسایی و رفع علت زمینه‌ای است. کم‌خونی فقر آهن با مکمل آهن خوراکی، کم‌کاری تیروئید با اصلاح هورمونی، و کمبود ویتامین D با مکمل‌دهی مناسب درمان میشود. بیمار باید بداند که پس از رفع علت، رشد مجدد مو ممکن است سه تا شش ماه طول بکشد. در آلوپسی آره‌آتا با درگیری محدود، کورتیکواستروئیدهای موضعی یا تزریق داخل ضایعه‌ای اولین گزینه هستند؛ مهارکننده‌های JAK در موارد شدید و گسترده اکنون تأیید شده و در دسترس هستند.
۷تعیین‌تکلیف، ارجاع و پیگیری
بیشتر بیماران با تلوژن افلوویوم یا آلوپسی آندروژنتیک خفیف تا متوسط را می‌توان در سطح مراقبت اولیه مدیریت کرد. ارجاع به متخصص پوست در موارد زیر اندیکاسیون دارد: وجود اسکار یا نشانهٔ تخریب فولیکولی، آلوپسی آره‌آتای گسترده یا نوع اوفیازیس (ophiasis)، شک به آلوپسی اسکاری اولیه مانند لیکن پلانوپیلاریس (lichen planopilaris)، یا عدم پاسخ به درمان معقول در مدت شش ماه.
پیگیری باید هدفمند و دوره‌ای باشد؛ ارزیابی مجدد پس از سه ماه و عکاسی مستند از ناحیهٔ درگیر، ابزارهای عینی مفیدی برای ارزیابی پیشرفت هستند. مدیریت انتظارات بیمار اهمیت زیادی دارد: درمان ریزش مو فرایندی بلندمدت است و در اغلب موارد هدف تثبیت بیماری است، نه رشد کامل مجدد. اطمینان‌بخشی مبتنی بر شواهد، همراه با برنامهٔ درمانی روشن، همراهی درمانی (adherence) را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد.