اپیدیدیمیت و ارکیت، به‌صورت مجزا یا توأم به‌شکل اپیدیدیمو-ارکیت، از شایع‌ترین اورژانس‌های اورولوژیک در مردان بالغ هستند. تمایز سریع آنها از پیچ‌خوردگی بیضه (testicular torsion) — که تأخیر در درمانش به از دست رفتن بیضه می‌انجامد — مهم‌ترین اولویت بالینی در ارزیابی درد حاد اسکروتال است. شناخت پاتوژن محتمل بر اساس سن و خطر بیمار، از همان ابتدا انتخاب آنتیبیوتیک را هدایت می‌کند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
اپیدیدیمیت شایع‌ترین علت درد حاد اسکروتال در مردان بالغ است و بروز سالانه آن حدود ۱ در هر ۱۰۰۰ مرد تخمین زده می‌شود. دو اوج سنی متمایز وجود دارد: مردان ۱۸ تا ۳۵ سال عمدتاً با پاتوژن‌های منتقله از طریق جنسی درگیر می‌شوند، در حالی که مردان بالای ۳۵ سال بیشتر با عوامل میکروبی مجاری ادراری مواجه‌اند. ارکیت ایزوله نادرتر است و در بالغین معمولاً از راه خون — به‌ویژه توسط ویروس اوریون — ایجاد می‌شود.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
در مردان جوانتر، Chlamydia trachomatis و Neisseria gonorrhoeae شایع‌ترین عوامل هستند و از مجرای ادراری به پشتگاه (vas deferens) و سپس اپیدیدیم گسترش رتروگراد می‌یابند. در مردان مسن‌تر، ارگانیسم‌های روده‌ای مانند Escherichia coli و Klebsiella — اغلب در بستر آدنوم پروستات یا ناهنجاری آناتومیک مجاری ادراری — همین مسیر را طی می‌کنند. ارکیت اوریونی از راه خون وارد بافت بیضه می‌شود و پس از بلوغ در ۲۰ تا ۳۰ درصد مردان مبتلا به اوریون بروز می‌کند. دستکاری‌های اورولوژیک، کاتتریزاسیون مثانه و نقص ایمنی نیز عوامل خطر مستقل به شمار می‌روند.
۳تظاهرات بالینی
برخلاف پیچ‌خوردگی بیضه، درد در اپیدیدیمیت معمولاً تدریجی است و طی چند ساعت تا چند روز پیشرفت می‌کند. یافته‌های شایع عبارت‌اند از درد و تورم یک‌طرفه اسکروتال، حساسیت موضعی اپیدیدیم در لمس (به‌خصوص ناحیه پشتی)، گرما و قرمزی پوست اسکروتوم، و در موارد متوسط تا شدید، تب و لرز. ترشح اورترال یا علائم تحریکی مجاری ادراری (سوزش، تکرر) در بیماران مرتبط با عفونت جنسی یا مجاری ادراری دیده می‌شود. علامت Prehn (کاهش درد با بالا بردن اسکروتوم) حساسیت و اختصاصیت پایینی دارد و به‌تنهایی برای رد تورشن کافی نیست.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
ارزیابی شامل سه مؤلفه موازی است:
آزمایشگاه: CBC با افتراق سلولی، CRP، آنالیز ادرار (UA) و کشت ادرار. در مردان ۳۵ سال و جوانتر یا با خطر بالای عفونت جنسی، NAAT (آزمایش تقویت اسید نوکلئیک) از نمونه ادرار اول صبح یا سواب اورترال برای کلامیدیا و گنوکوک ضروری است تا درمان را هدایت کند.
تصویربرداری: سونوگرافی داپلر اسکروتال استاندارد اصلی است. در اپیدیدیمیت، پرخونی (hyperemia) و افزایش جریان خون در داپلر دیده می‌شود؛ در تورشن، جریان کاهش می‌یابد یا به‌طور کامل قطع می‌شود.
نکته بالینی: اگر سونوگرافی داپلر بلافاصله در دسترس نیست و نمی‌توان تورشن را با اطمینان بالینی رد کرد، مشاوره اورولوژی فوری و آمادگی برای اکسپلوراسیون جراحی باید بر انتظار برای تصویربرداری مقدم باشد؛ پنجره طلایی بازیابی بیضه حدود ۶ ساعت از شروع تورشن است.
۵تشخیص‌های افتراقی
| تشخیص | ویژگی کلیدی | اقدام |
|---|---|---|
| پیچ‌خوردگی بیضه | درد ناگهانی، کاهش یا قطع جریان در داپلر | اکسپلوراسیون جراحی اورژانسی |
| تومور بیضه | توده سفت و بدون درد | سونوگرافی + آلفا-فتوپروتئین، β-hCG، LDH |
| هرنی اینگوینال انکارسره | توده کشاله‌ای، غیرقابل‌احیا | مشاوره جراحی فوری |
| واریکوسل | توده کرمی‌شکل، وابسته به وضعیت | سونوگرافی تأییدی |
| هیدروسل | ترانس‌ایلومینیشن مثبت، بدون درد | افتراق از تومور با سونوگرافی |
۶تدبیر درمانی
مردان ۳۵ سال و جوانتر یا با خطر بالای عفونت جنسی:
- Ceftriaxone 500 mg IM یک‌بار + Doxycycline 100 mg خوراکی دو بار در روز × ۱۰ روز
- در صورت احتمال همزمان E. coli (مثلاً در مردانی با رابطه جنسی مقعدی): Ceftriaxone 500 mg IM یک‌بار + Levofloxacin 500 mg روزانه × ۱۰ روز
مردان بالای ۳۵ سال بدون خطر بالای عفونت جنسی:
- Levofloxacin 500 mg خوراکی روزانه × ۱۰ روز، یا Ofloxacin 300 mg دو بار در روز × ۱۴ روز؛ نتیجه کشت ادرار باید درمان را اصلاح کند.
درمان حمایتی: استراحت نسبی، حمایت اسکروتال، و NSAID برای کنترل درد و تورم. در شک به آبسه، عدم پاسخ به درمان سرپایی طی ۷۲ ساعت، یا وخامت سیستمیک، بستری و کنسولت اورولوژی ضروری است.
۷عوارض و پیش‌آگهی
با تشخیص و درمان به‌موقع، اکثر بیماران طی ۲ تا ۴ هفته بهبودی کامل می‌یابند. عوارض اصلی عبارت‌اند از آبسه اسکروتال (که درناژ جراحی لازم دارد)، اپیدیدیمیت مزمن (درد مداوم بیش از ۶ هفته، معمولاً در بستر عفونت درمان‌نشده یا بیماری زمینه‌ای)، و ناباروری در درگیری دوطرفه. ارکیت اوریونی دوطرفه در ۳۰ تا ۵۰ درصد موارد به آتروفی بیضه منجر می‌شود. انفارکتوس بیضه نیز در صورت تأخیر در شناخت تورشن همزمان رخ می‌دهد.