سفیکسیم (Cefixime) یک آنتی‌بیوتیک بتالاکتام از خانواده سفالوسپورین‌های نسل سوم با مصرف خوراکی است که از نخستین داروهای این نسل بود که به فرم غیرتزریقی در دسترس قرار گرفت. به‌دلیل پوشش مناسب بر طیف وسیعی از باکتری‌های گرم‌منفی، ثبات نسبی در برابر بتالاکتامازهای شایع، و امکان تجویز یک یا دوبار در روز، جایگاه مستحکمی در درمان عفونت‌های سرپایی دارد. فراهمی زیستی خوراکی، پروفایل ایمنی پذیرفتنی و حضور آن در بسیاری از راهنماهای بالینی معتبر آن را به گزینه‌ای پرکاربرد برای پزشکان در سطح اول و دوم مراقبت تبدیل کرده است.
۱معرفی و دسته دارویی
سفیکسیم به گروه سفالوسپورین‌های نسل سوم تعلق دارد. مکانیسم اثر آن، مانند سایر بتالاکتام‌ها، از طریق اتصال رقابتی و غیرقابل‌برگشت به پروتئین‌های اتصال‌دهنده پنیسیلین (PBPs) در دیواره سلولی باکتری صورت می‌گیرد. این اتصال با اختلال در سنتز پپتیدوگلیکان از استحکام دیواره سلولی جلوگیری کرده و به تحلیل اسموتیک و مرگ باکتری منجر میشود. اثر دارو وابسته به زمان (time-dependent) است؛ بدین معنا که کارایی ضدباکتریایی آن با مدت زمانی که غلظت پلاسمایی بالاتر از MIC باقی می‌ماند همبستگی دارد، نه با اوج غلظت.
طیف ضدمیکروبی سفیکسیم شامل بسیاری از گرم‌منفی‌های شایع از جمله Escherichia coli، Klebsiella pneumoniae، Haemophilus influenzae (از جمله سویه‌های تولیدکننده بتالاکتاماز)، Moraxella catarrhalis، Proteus mirabilis و Neisseria gonorrhoeae است. در میان گرم‌مثبت‌ها، Streptococcus pyogenes و سویه‌های حساس Streptococcus pneumoniae در محدوده حساسیت قرار دارند؛ اما Staphylococcus aureus، Enterococcus spp. و اکثر بی‌هوازی‌ها ذاتاً مقاوم‌اند. نیمه‌عمر پلاسمایی دارو ۳ تا ۴ ساعت و دفع عمدتاً از راه ادرار به‌صورت تغییرنیافته است.
۲موارد مصرف
اصلی‌ترین موارد تأییدشده سفیکسیم شامل عفونت‌های دستگاه ادراری (سیستیت حاد غیرعارضه‌دار و پیلونفریت خفیف تا متوسط)، اوتیت میانی حاد در کودکان به‌ویژه در موارد شکست درمانی یا محدودیت استفاده از آموکسی‌سیلین، و فارنژیت و لوزه‌التهابی ناشی از Streptococcus pyogenes است. در برونشیت حاد با عامل باکتریال ثابت‌شده (H. influenzae یا M. catarrhalis) و در بیمارانی که کینولون‌ها برایشان مناسب نیست، سفیکسیم گزینه‌ای مناسب محسوب میشود.
در حوزه بیماری‌های منتقله از راه جنسی، سفیکسیم در گونوره ادراری-تناسلی بدون عارضه کاربرد دارد؛ اما به‌دلیل مقاومت فزاینده N. gonorrhoeae به سفالوسپورین‌های خوراکی، راهنماهای CDC و WHO استفاده از سفتریاکسون تزریقی را ارجح می‌دانند. در تب تیفوئید ناشی از سویه‌های حساس Salmonella Typhi، شواهد بالینی کافی برای سودمندی سفیکسیم وجود دارد و این دارو در چنین بیمارانی—به‌ویژه در درمان سرپایی—انتخاب معقولی است.
۳دوز و نحوه مصرف
دوز استاندارد در بزرگسالان ۴۰۰ mg در روز است که میتوان آن را یک‌بار در روز یا در دو دوز مساوی (۲۰۰ mg هر ۱۲ ساعت) مصرف کرد. در کودکان دوز توصیه‌شده ۸ mg/kg/day (حداکثر ۴۰۰ mg/day) در یک یا دو نوبت است و سوسپانسیون ۱۰۰ mg/5 mL برای این گروه سنی در دسترس است.
| اندیکاسیون | دوز بزرگسال (PO) | مدت درمان |
|---|---|---|
| سیستیت حاد غیرعارضه‌دار | 400 mg/day | ۳–۷ روز |
| پیلونفریت خفیف–متوسط | 400 mg/day | ۱۰–۱۴ روز |
| گونوره ادراری-تناسلی | 400 mg single dose | ۱ روز |
| فارنژیت/لوزه‌التهابی استرپتوکوکی | 400 mg/day | ۱۰ روز |
| اوتیت میانی حاد | 400 mg/day | ۱۰ روز |
| برونشیت حاد باکتریال | 400 mg/day | ۵–۱۰ روز |
| تب تیفوئید | 400 mg/day | ۱۴–۲۱ روز |
در نارسایی کلیه، تعدیل دوز الزامی است: در eGFR بین ۲۱ تا ۶۰ mL/min/1.73m² دوز به ۳۰۰ mg/day، و در eGFR کمتر از ۲۰ mL/min/1.73m² به ۲۰۰ mg/day کاهش مییابد. در بیماران همودیالیزی یا CAPD، ۲۰۰ mg پس از هر جلسه دیالیز توصیه میشود. نارسایی کبدی بهتنهایی نیاز به تعدیل دوز ایجاد نمی‌کند، چراکه دفع اصلی از راه کلیه است.
۴موارد منع مصرف و احتیاط
تنها منع مصرف قطعی سفیکسیم، سابقه واکنش آلرژیک فوری (آنافیلاکسی، آنژیوادم، برونکواسپاسم) به سفالوسپورین‌ها یا پنی‌سیلین‌ها است. واکنش متقاطع بین این دو خانواده در ادبیات امروزی حدود ۱ تا ۲ درصد برآورد میشود؛ بنابراین سابقه راش ماکولوپاپولار خفیف به پنیسیلین بهتنهایی منع مصرف مطلق نیست، اما احتیاط و آمادگی برای مدیریت واکنش احتمالی ضروری است.
از نظر بارداری، سفیکسیم در رده B (FDA) قرار دارد؛ مطالعات حیوانی آسیب جنینی نشان نداده و در صورت نیاز بالینی میتوان با احتیاط تجویز کرد. در دوران شیردهی، دارو به مقدار ناچیزی وارد شیر مادر میشود؛ خطر بالینی جدی برای شیرخوار گزارش نشده، اما احتمال اختلال فلور روده نوزاد در نظر گرفته شود. در بیماران با سابقه بیماری التهابی روده یا کولیت مرتبط با آنتی‌بیوتیک، استفاده با احتیاط و پایش دقیق ضروری است.
۵عوارض جانبی
گوارشی شایع‌ترین گروه عوارض است. اسهال با شیوع ۱۵ تا ۳۰ درصد برجسته‌ترین عارضه گزارش‌شده است و اغلب خفیف و خودبه‌خودمحدودشونده می‌باشد. تهوع، درد شکمی، نفخ و سوءهاضمه نیز در درصد کمتری از بیماران رخ می‌دهند. اسهال شدید، پایدار یا خونین باید بلافاصله ارزیابی از نظر CDAD (عفونت Clostridioides difficile) را برانگیزد؛ تا مادامی که این تشخیص رد نشده، از مصرف داروهای مهارکننده حرکت روده پرهیز شود.
واکنش‌های حساسیتی پوستی شامل راش ماکولوپاپولار و کهیر در حدود ۲ تا ۳ درصد بیماران رخ می‌دهد؛ آنافیلاکسی نادر اما مستند است. از عوارض آزمایشگاهی میتوان به افزایش گذرای آنزیم‌های کبدی (ALT، AST)، ائوزینوفیلی و ترومبوسیتوپنی اشاره کرد. نفریت بینابینی حاد و آنمی همولیتیک از عوارض بسیار نادر هستند.
۶تداخلات دارویی مهم
شناخته‌ترین تداخل بالینی سفیکسیم با وارفارین است. سفیکسیم از طریق کاهش باکتری‌های رودهای تولیدکننده ویتامین K میتواند INR را بهطور قابل توجهی افزایش دهد. در بیماران تحت درمان با آنتی‌کوآگولان‌های خوراکی، پایش مکرر INR در طول دوره درمان ضروری است و ممکن است نیاز به تعدیل دوز آنتی‌کوآگولان باشد.
پروبنسید با مهار ترشح توبولار کلیوی، کلیرانس سفیکسیم را کاهش داده و سطح پلاسمایی آن را افزایش می‌دهد؛ این اثر گاهی با قصد درمانی به‌کار می‌رود، اما افزایش خطر عوارض را نیز به دنبال دارد. سفیکسیم میتواند سطح سرمی کربامازپین را افزایش دهد و در بیمارانی که این داروی ضدتشنج دریافت می‌کنند، پایش سطح دارو پیش از شروع آنتی‌بیوتیک و در طول درمان توصیه میشود. مکمل‌های آهن و آنتاسیدهای حاوی آلومینیوم یا منیزیم ممکن است جذب سفیکسیم را اندکی کاهش دهند؛ رعایت فاصله دو ساعته بین مصرف این ترکیبات احتیاطی معقول است.
۷نکات بالینی و پایش
در ابتدای درمان، ارزیابی عملکرد کلیه به‌ویژه در بیماران مسن، بیماران با بیماری زمینه‌ای مزمن، یا مواردی که قرار است درمان طولانی‌مدت باشد توصیه میشود. کراتینین سرمی در بیماران مسن یا کم‌وزن ممکن است با وجود کاهش واقعی eGFR در محدوده طبیعی بماند؛ استفاده از فرمول‌های CKD-EPI یا Cockcroft-Gault برای برآورد دقیق‌تر عملکرد کلیوی ضروری است.
در درمان گونوره، همواره باید بررسی و در صورت لزوم درمان همزمان کلامیدیا در نظر گرفته شود، چرا که هم‌ابتلایی شایع است. در صورت عدم امکان رد کلامیدیا با آزمون دقیق، افزودن آزیترومایسین ۱ گرم single dose یا داکسی‌سیکلین ۱۰۰ mg دوبار در روز به مدت ۷ روز استاندارد درمانی است. از تجویز سفیکسیم در گونوره فارنژیال یا گونوره منتشره باید پرهیز شود و در این موارد سفتریاکسون تزریقی ارجح است.
نکته بالینی: سفیکسیم فاقد فعالیت قابل اعتماد در برابر Staphylococcus aureus و Pseudomonas aeruginosa است. تجویز این دارو در بیمارانی که سپسیس، پنومونی بیمارستانی یا نقص ایمنی شدید دارند—بدون پوشش ضدگرم‌مثبت یا ضد-Pseudomonas مناسب—میتواند به شکست درمانی و وخامت بالینی منجر شود. در این موقعیت‌ها انتخاب آنتی‌بیوتیک با طیف گسترده‌تر اجتناب‌ناپذیر است.