بیماری التهابی روده (IBD) دو طیف اصلی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون را در بر می‌گیرد که هر دو با التهاب مزمن و عودکننده دستگاه گوارش مشخص می‌شوند. تمایز دقیق این دو شکل، نه‌تنها برای انتخاب درمان مناسب، که برای پیش‌بینی سیر بیماری و پیشگیری از عوارض دراز‌مدت اهمیت حیاتی دارد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
IBD در کشورهای صنعتی شیوع بیشتری دارد، اما بروز آن در ایران و خاورمیانه طی دهه‌های اخیر رو به افزایش است. سن شروع معمولاً بین ۱۵ تا ۳۵ سال است، هرچند قله دومی در ۵۰ تا ۷۰ سالگی نیز وجود دارد. شیوع کولیت اولسراتیو در مطالعات ایرانی ۱۰–۱۵ در ۱۰۰۰۰۰ نفر برآورد شده و بیماری کرون کمتر از آن گزارش میشود. هر دو جنس به‌طور نسبتاً مساوی درگیر می‌شوند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
IBD حاصل برهم‌کنش زمینه ژنتیکی، دیس‌بیوز میکروبیوم روده و فعال‌شدن ناهنجار پاسخ ایمنی مخاطی در برابر فلور طبیعی روده است. جهش‌های NOD2 و IL23R از مهم‌ترین عوامل ژنتیکی شناخته‌شده به‌ویژه در کرون هستند. در کولیت اولسراتیو، التهاب به مخاط و زیرمخاط محدود است و به‌صورت پیوسته از رکتوم به‌سمت پروگزیمال گسترش می‌یابد. در بیماری کرون، التهاب ترانسمورال است، می‌تواند هر بخشی از دستگاه گوارش را درگیر کند و اغلب به‌صورت کانونی با نواحی سالم بینابین (Skip lesions) دیده میشود. سیگار خطر کرون را افزایش و کولیت اولسراتیو را کاهش می‌دهد — یافته‌ای که در درک پاتوژنز هر دو بیماری اهمیت مکانیستی دارد.
۳تظاهرات بالینی
کولیت اولسراتیو: اسهال خونی، تنسموس، درد کرامپی شکمی، فوریت مدفوع و در موارد شدید تب و کاهش وزن. شدت بیماری بر اساس معیار Truelove-Witts یا Mayo Score سنجیده میشود.
بیماری کرون: درد شکمی (خصوصاً ربع تحتانی راست)، اسهال غیرخونی، کاهش وزن، تب و خستگی. درگیری پریآنال شامل فیستول، ابسه و شقاق در ۲۵–۳۵٪ موارد وجود دارد و گاه نخستین تظاهر بیماری است.
تظاهرات خارج روده‌ای در هر دو بیماری دیده میشود: آرتریت (شایع‌ترین)، اریتم نودوزوم، اووئیت، و کلانژیت اسکلروزان اولیه (Primary Sclerosing Cholangitis — PSC) که در UC شیوع بیشتری دارد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص بر پایه ترکیب تاریخچه بالینی، آزمایش، تصویربرداری و آندوسکوپی با بیوپسی استوار است:
- آزمایشگاه: CBC، ESR، CRP، آلبومین سرم، کالپروتکتین مدفوع (Fecal calprotectin) برای غربالگری التهاب مخاطی
- کشت مدفوع: رد عفونت، به‌ویژه C. difficile، پیش از شروع درمان سرکوب ایمنی اجباری است
- آندوسکوپی: کولونوسکوپی با بیوپسی مرحله‌ای اصلی‌ترین ابزار تشخیص و تعیین گستردگی است؛ آیلئوسکوپی در کرون ضروری است
- تصویربرداری: CT enterography یا MRI enterography برای ارزیابی روده باریک، فیستول، تنگی و ابسه در کرون
نکته بالینی: کالپروتکتین مدفوع بالاتر از ۲۵۰ μg/g با التهاب فعال مخاطی همبستگی قوی دارد و ابزار مفیدی برای افتراق IBD از IBS است؛ اما برای تأیید نوع و گستردگی بیماری، آندوسکوپی جایگزین‌پذیر نیست.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی تمایزدهنده |
|---|---|
| کولیت عفونی | شروع حاد، کشت مدفوع مثبت، سابقه مسافرت یا مصرف آنتی‌بیوتیک |
| سل روده‌ای | بیماری ریوی همزمان، گرانولوم کازئیفایی در بیوپسی، IGRA مثبت |
| IBS | بدون التهاب فعال، کالپروتکتین نرمال، آندوسکوپی و بیوپسی طبیعی |
| ایسکمی کولون | سن بالا، بیماری قلبی‌عروقی، درگیری نواحی Watershed |
| کولیت میکروسکوپیک | اسهال آبکی بدون خون، ماکروسکوپی طبیعی، تشخیص با بیوپسی |
۶تدبیر درمانی
القای بهبودی:
- UC خفیف تا متوسط: مزالازین ۲.۴–۴.۸ g/day خوراکی به‌علاوه فرم موضعی رکتال در درگیری دیستال
- UC متوسط تا شدید: پردنیزولون ۴۰–۶۰ mg/day خوراکی یا متیل‌پردنیزولون IV ۴۰–۶۰ mg/day در بستری
- کرون ایلئوسکال فعال: بودزوناید ۹ mg/day؛ کرون گسترده یا شدید: پردنیزولون سیستمیک
نگهداری بهبودی:
- ایمونومدولاتور: آزاتیوپرین ۲–۲.۵ mg/kg/day یا ۶-مرکاپتوپورین پس از سنجش فعالیت TPMT
- بیولوژیک‌ها: اینفلیکسیماب، آدالیموماب (آنتی-TNF)، ودولیزوماب (آنتی-α4β7 اینتگرین) در بیماری مقاوم یا وابسته به استروئید
- درمان جراحی: پروکتوکولکتومی در UC مقاوم یا دیسپلازی؛ ترمیم تنگی، فیستول‌های پیچیده یا انسداد در کرون
۷عوارض و پیش‌آگهی
مگاکولون توکسیک یک اورژانس بالینی است که نیاز به بستری فوری، توقف محرک‌های ایلئوس (داروهای آنتی‌کولینرژیک، اپیوئید)، پایش مکرر شکمی و در صورت عدم پاسخ در ۴۸–۷۲ ساعت، مشاوره جراحی دارد. خطر سرطان کولورکتال پس از ۸ سال کولیت گسترده افزایش می‌یابد؛ سورویلانس آندوسکوپی هر ۱–۵ سال بسته به سطح خطر (PSC، دیسپلازی سابق، گستردگی درگیری) توصیه میشود. کورتیکواستروئیدهای طولانی‌مدت خطر پوکی استخوان، آب‌مروارید و عفونت‌های فرصت‌طلب را بالا می‌برند و نباید برای نگهداری بهبودی استفاده شوند. در بیماری کرون ۷۰–۸۰٪ بیماران در طول عمر حداقل یک‌بار نیاز به جراحی پیدا می‌کنند؛ کولیت اولسراتیو در اغلب موارد به درمان طبی پاسخ مناسب می‌دهد، اما حدود ۲۰–۳۰٪ بیماران در نهایت به پروکتوکولکتومی نیاز خواهند داشت.