سندرم DRESS (Drug Reaction with Eosinophilia and Systemic Symptoms) یک واکنش داروییِ دیررسِ شدید است که با درگیریِ سیستمیکِ اندام‌ها و خطرِ قابلِ‌توجهِ مرگ‌ومیر همراه است. تشخیص دیررس یا اشتباه اغلب به ادامهٔ مصرفِ داروی عامل و تشدیدِ آسیبِ اندامی می‌انجامد. شناختِ الگوی بالینیِ این سندرم برای هر پزشکِ بالینی که با بیمارانِ دریافت‌کنندهٔ دارو سروکار دارد، ضروری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
بروزِ این سندرم بسته به داروی محرک در محدودهٔ ۱ در ۱,۰۰۰ تا ۱ در ۱۰,۰۰۰ مواجهه تخمین زده می‌شود. آمارِ واقعی احتمالاً بیشتر است؛ تصویرِ بالینیِ ناکامل یا آتیپیک به‌آسانی از دست می‌رود. این سندرم در همهٔ سنین دیده می‌شود؛ بیمارانِ دریافت‌کنندهٔ داروهای ضدتشنج، درمانِ نقرس یا آنتی‌بیوتیک‌های خاص بیشتر در معرض خطرند. تفاوتِ جنسیِ بارزی تاکنون گزارش نشده است.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
شایعترین داروهای محرک عبارتند از آنتیکانوولسانهای آروماتیک (فنیتوئین، کاربامازپین، فنوباربیتال)، آلوپورینول، سولفونامیدها، داپسون، مینوسیکلین و ونکومایسین. پاتوفیزیولوژی دومرحله‌ای است: نخست متابولیتِ واکنش‌پذیرِ دارو پاسخِ ایمنیِ وابسته به سلول‌های T را فعال می‌کند؛ سپس ری‌اکتیواسیونِ ویروس HHV-6 — و گاه HHV-7، EBV یا CMV — التهابِ سیستمیک را تشدید و تطویل می‌کند. همین فازِ ویروسیِ ثانویه توضیح می‌دهد چرا علائم می‌توانند هفته‌ها پس از قطعِ دارو ادامه یابند یا موجِ مجددی ظاهر شود.
۳تظاهرات بالینی
دورهٔ نهفتگی ۲ تا ۸ هفته پس از آغازِ دارو — به‌مراتب طولانی‌تر از اغلبِ واکنش‌های داروییِ ساده — یکی از مشخص‌ترین ویژگی‌های تشخیصی است. بثوراتِ ماکولوپاپولار از تنه آغاز می‌شوند و بیش از ۵۰٪ سطحِ بدن را درگیر می‌کنند؛ ادمِ صورت به‌ویژه در ناحیهٔ اطرافِ چشم از وجه تمایزِ این سندرم از اگزانتم‌های معمولی است. تب بالای ۳۸.۵°C، لنفادنوپاتیِ منتشر و ائوزینوفیلی از یافته‌های ثابت‌ترند. درگیریِ اندامی می‌تواند یک یا چند عضو را شامل شود:
- کبد: هپاتیتِ سیتولیتیک یا کلستاتیک (شایعترین درگیریِ داخلی)
- کلیه: نفریتِ بینابینی
- ریه: پنومونیتِ بینابینی
- قلب: میوکاردیت (کمیاب‌تر اما با بالاترین خطرِ مرگ)
- تیروئید: تیروئیدیتِ خودایمن، اغلب ماه‌ها پس از بهبودِ ظاهری
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص عمدتاً بالینی است. معیارهای RegiSCAR — با امتیازدهی بر اساسِ بثورات، تب، لنفادنوپاتی، درگیریِ اندام و ائوزینوفیلی — استانداردسازی تشخیص را ممکن می‌کنند. ورک‌آپ اولیه باید شامل موارد زیر باشد:
| آزمایش | هدف بالینی |
|---|---|
| CBC با دیفرانسیل | ائوزینوفیلی (>۱.۵×۱۰⁹/L) و لنفوسیتِ آتیپیک |
| LFT (ALT, AST, ALP, بیلی‌روبین) | ارزیابی هپاتیتِ دارویی |
| کراتینین، BUN، آنالیزِ ادرار | رد نفریتِ بینابینی |
| CRP | شاخصِ التهابیِ پایه |
| تروپونین، ECG | رد میوکاردیت |
| TSH | پایه‌سنجی برای پیگیریِ تیروئید |
| سرولوژی HHV-6 (IgM/IgG) | تأییدِ ری‌اکتیواسیون در موارد مشکوک |
| بیوپسی پوست | تظاهرِ آتیپیک یا تشخیصِ افتراقیِ دشوار |
نکته بالینی: دورهٔ نهفتگیِ ۲ تا ۸ هفته‌ای از آغازِ دارو، و هم‌چنین ادامه یا موجِ مجددِ علائم پس از قطعِ دارو، دو نشانهٔ کلیدی هستند که DRESS را از سایرِ اگزانتم‌های داروییِ زودرس متمایز می‌کنند.
۵تشخیص‌های افتراقی
تشخیصِ افتراقی در موارد آتیپیک چالش‌برانگیز است و نیازمندِ توجه به الگوی بثورات، دورهٔ نهفتگی و یافته‌های آزمایشگاهی است:
| تشخیص | وجه افتراق از DRESS |
|---|---|
| SJS/TEN | نهفتگیِ کوتاه‌تر، درگیریِ موکوز، اپیدرمولیزِ اپیدرمال؛ ائوزینوفیلی ندارد |
| AGEP | بثوراتِ پوستولارِ منتشر، سیرِ کوتاه‌تر (۱–۲ هفته)، درگیریِ اندامیِ خفیف |
| عفونتِ EBV/CMV | لنفوسیتوزِ غالب، اسپلنومگالی، سرولوژیِ مثبت، بدونِ عاملِ دارویی |
| سندرمِ هایپراِئوزینوفیلیک | ائوزینوفیلیِ مزمن، فاقدِ عاملِ داروییِ مشخص |
۶تدبیر درمانی
اولین و اضطراری‌ترین اقدام قطعِ فوریِ داروی عامل است. در موارد خفیف، کورتیکواستروئیدِ موضعیِ قوی و پایشِ نزدیک کافی است. در موارد متوسط تا شدید:
- پردنیزولون خوراکی ۱–۲ mg/kg/day تا فروکشِ علائم، سپس کاهشِ تدریجی طیِ ۶ تا ۸ هفته
- در درگیریِ شدیدِ اندامی (میوکاردیت یا نارساییِ کبدی): متیل‌پردنیزولون IV ۱ mg/kg/day به مدت ۳–۵ روز
- در موارد مقاوم به استروئید: IVIG با دوز ۲ g/kg تقسیم در ۵ روز، یا سیکلوسپورین با احتیاط
- پرهیزِ مادامالعمر از داروی عامل و داروهای همساختار باید مستند شود
۷عوارض و پیش‌آگهی
مرگ‌ومیر حدودِ ۱۰٪ است و بیشترین سهم به نارساییِ کبدی، میوکاردیت و درگیریِ شدیدِ ریوی تعلق دارد. مهم‌ترین عارضهٔ دیررس تیروئیدیتِ خودایمن است که در ۲۰ تا ۳۰٪ بیماران ماه‌ها پس از بهبودِ ظاهری بروز می‌کند؛ پایشِ TSH هر ۱–۲ ماه تا حداقل یک سال توصیه می‌شود. بیماری‌های خودایمنِ دیگری مانند دیابتِ نوعِ ۱ و لوپوس نیز در پیگیریِ طولانی‌مدت گزارش شده‌اند. بیمارانِ دارای ری‌اکتیواسیونِ مستندِ HHV-6 خطرِ بیشتری برای عوارضِ دیررس دارند و پیگیریِ طولانی‌تری نیاز دارند.