عفونت‌های منتقله جنسی (Sexually Transmitted Infections — STIs) طیفی از بیماری‌های عفونی هستند که از طریق تماس جنسی منتقل می‌شوند و می‌توانند همزمان چندین دستگاه بدن را درگیر کنند. اهمیت بالینی آن‌ها صرفاً به تظاهرات موضعی محدود نمی‌شود؛ سیفلیس درمان‌نشده، گونوره مقاوم به آنتی‌بیوتیک، و HIV پیشرونده نمونه‌های بارزی از پیامدهای سیستمیک جدی هستند. رویکرد تشخیصی دقیق، درمان به‌موقع، و مدیریت شرکای جنسی سه ستون اصلی کنترل این عفونت‌ها در نقطه مراقبت هستند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
STIs در شمار شایع‌ترین بیماری‌های عفونی جهان قرار دارند. WHO تخمین می‌زند سالانه بیش از یک میلیارد موارد جدید از چهار STI قابل‌درمان — کلامیدیا، گونوره، سیفلیس، و تریکومونیازیس — در جهان ثبت می‌شود. عوامل خطر اصلی شامل سن جوانی (۱۵–۲۴ سال)، تعدد شرکای جنسی، عدم استفاده از کاندوم، سابقه STI قبلی، و نقص ایمنی می‌شوند. در ایران، به‌دلیل محدودیت‌های گزارش‌دهی، بار واقعی بیماری کمتر از آنچه هست برآورد می‌شود؛ اما HIV/AIDS، هپاتیت B و C، و HPV از اهمیت اپیدمیولوژیک ویژه‌ای برخوردارند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
عوامل ایجادکننده از نظر میکروبی متنوع‌اند:
- باکتریایی: Neisseria gonorrhoeae، Chlamydia trachomatis، Treponema pallidum (سیفلیس)، Haemophilus ducreyi (شانکروئید)
- ویروسی: HIV، HSV-1/2، HPV، هپاتیت B و C
- انگلی: Trichomonas vaginalis
گونوکوک و کلامیدیا به اپیتلیوم ستونی مجاری تناسلی چسبیده و پاسخ التهابی حاد ایجاد می‌کنند. T. pallidum از طریق میکروآبراژن به جریان خون نفوذ می‌کند و گسترش سیستمیک می‌یابد. HIV پس از ورود به مخاط به سلول‌های CD4+ T-lymphocyte متصل شده و تکثیر می‌یابد؛ آسیب مخاطی ناشی از سایر STIs، خطر انتقال HIV را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
۳تظاهرات بالینی
بسیاری از موارد STI — به‌ویژه کلامیدیا در زنان و گونوره در مراحل اولیه — بدون علامت هستند و این عامل اصلی گسترش پنهان این عفونت‌هاست. تظاهرات شایع عبارت‌اند از:
- ترشح مجرا یا واژینال: چرکی فراوان در گونوره؛ موکوپورولنت خفیف در کلامیدیا
- زخم تناسلی: دردناک در HSV و شانکروئید؛ سفت و بدون درد در سیفلیس اولیه (شانکر)
- راش پوستی: ماکولوپاپولار منتشر با درگیری کف دست و پا در سیفلیس ثانویه
- لنفادنوپاتی اینگوینال: در HSV، سیفلیس، و لنفوگرانولوم ونرئوم (LGV)
- دیسوری و تکرر ادرار: در اورتریت
- درد لگنی یا تندرنس آدنکس: در بیماری التهابی لگن (PID)
- زگیل تناسلی: در HPV تیپ ۶ و ۱۱
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
ارزیابی باید با تاریخچه جنسی کامل (نوع تماس، تعداد شرکا، استفاده از کاندوم، STI قبلی، وضعیت واکسیناسیون) آغاز شود.
| بیماری | آزمون اولخط | نکته |
|---|---|---|
| گونوره | NAAT از سواب سرویکال یا ادرار | کشت برای آنتی‌بیوگرام در موارد مقاوم |
| کلامیدیا | NAAT از سرویکس یا ادرار | حساس‌ترین روش موجود |
| سیفلیس | RPR/VDRL | تأییدیه با TPHA یا FTA-ABS |
| HSV | NAAT از زخم یا کشت ویروسی | سرولوژی IgG برای ارزیابی سابقه عفونت |
| HIV | آنتیژن/آنتیبادی نسل چهارم | تأییدیه با Western blot یا NAT |
| HPV | معاینه بالینی + PAP smear | کولپوسکوپی در ضایعات مشکوک |
نکته بالینی: در هر بیمار با STI تأییدشده، غربالگری همزمان برای سیفلیس و HIV الزامی است. همچنین در هر ترشح واژینال، تریکومونیازیس را در کنار واژینوز باکتریایی و کاندیدیازیس در نظر بگیرید.
۵تشخیص‌های افتراقی
- زخم تناسلی: HSV، سیفلیس اولیه، شانکروئید، LGV، بیماری بهجت، آفت راجعه
- ترشح واژینال: واژینوز باکتریایی، کاندیدیازیس، تریکومونیازیس، کلامیدیا/گونوره
- درد لگنی: آپاندیسیت، کیست تخمدان پاره‌شده، بارداری خارج از رحم، اندومتریوز
- دیسوری: عفونت ادراری (UTI)، اورتریت غیرگونوکوکی، پروستاتیت
۶تدبیر درمانی
درمان بر اساس عامل شناسایی‌شده یا رویکرد سندرومیک (در مناطق با دسترسی محدود به آزمایشگاه) تعیین می‌شود:
- گونوره بدون عارضه: سفتریاکسون ۵۰۰ mg IM تکدوز (به‌دلیل مقاومت فراگیر، فلوروکینولونها توصیه نمیشوند)
- کلامیدیا: دوکسی‌سایکلین ۱۰۰ mg دو بار در روز × ۷ روز؛ آزیترومایسین ۱ g خوراکی تکدوز جایگزین قابل‌قبول
- سیفلیس اولیه/ثانویه: بنزاتین پنی‌سیلین G، ۲.۴ میلیون واحد IM تکدوز
- HSV اپیزود اول: والاسیکلوویر ۱ g دو بار در روز × ۱۰ روز؛ یا آسیکلوویر ۴۰۰ mg سه بار در روز × ۱۰ روز
- تریکومونیازیس: مترونیدازول ۲ g خوراکی تکدوز
درمان شرکای جنسی برای تمام STIs باکتریایی و تریکومونیازیس الزامی است. تا اتمام درمان و رفع علائم، خودداری از تماس جنسی توصیه می‌شود. کنترل درمان (test of cure) برای گونوره ۱–۲ هفته پس از درمان انجام می‌شود.
۷عوارض و پیش‌آگهی
عوارض دیررس عفونت‌های درمان‌نشده می‌توانند جدی و برگشت‌ناپذیر باشند:
- گونوره/کلامیدیا: PID، نازایی لوله‌ای، بارداری خارج از رحم، اپیدیدیمیت مزمن
- سیفلیس: نوروسیفلیس، سیفلیس قلبی-عروقی، سیفلیس مادرزادی
- HPV: سرطان دهانه رحم (سرویکس)، سرطان مقعد، کارسینوم اوروفارنکس
- HIV: نقص ایمنی پیشرونده، ایدز، بیماری‌های فرصت‌طلب
- HSV: عفونت نوزادی در زایمان طبیعی، انسفالیت در نقص ایمنی
پیش‌آگهی با تشخیص و درمان به‌موقع در اغلب موارد بسیار خوب است. پیشگیری اولیه شامل واکسیناسیون HPV و هپاتیت B، استفاده مداوم از کاندوم، و PrEP در افراد پرخطر برای HIV است.