استئوآرتریت شایع‌ترین بیماری مفصلی در جهان و علت اصلی درد مزمن مفصلی در بزرگسالان میانسال و سالمند است. برخلاف باور دیرین، بیماری صرفاً یک فرایند ساییدگی مکانیکی نیست؛ التهاب کم‌شدت مزمن، بازسازی غیرطبیعی استخوان زیرغضروفی و اختلال عملکرد کندروسیت‌ها در پاتوژنز آن نقش دارند. مدیریت مرحله‌ای و به‌موقع، تنها راهکار مؤثر برای حفظ توان عملکردی بیمار است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
استئوآرتریت با افزایش سن شیوع می‌یابد؛ بالای ۶۵ سال، شواهد رادیوگرافیک آن در بیش از ۸۰٪ افراد قابل شناسایی است. زانو و هیپ پرتکرارترین مفاصل درگیر در بیماران مراجعه‌کننده‌اند؛ مفاصل اینترفالانژیال دست و اول کارپومتاکارپال به‌خصوص در زنان شیوع بالایی دارند. شیوع پس از یائسگی در زنان به‌طور معناداری از مردان هم‌سن بیشتر است، که نقش محافظتی استروژن بر غضروف را مطرح میکند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
در استئوآرتریت اولیه (ایدیوپاتیک)، توازن میان ساخت و تخریب ماتریکس غضروف بر هم می‌خورد. کندروسیت‌ها در پاسخ به استرس مکانیکی، متالوپروتئینازهای ماتریکسی (MMP) بیشتری ترشح می‌کنند که کلاژن نوع II و پروتئوگلیکان‌ها را تخریب می‌کنند. سینوویوم ملتهب نیز سیتوکین‌هایی مانند IL-1β و TNF-α آزاد میکند که این تخریب را تسریع می‌بخشند.
عوامل خطر اصلی عبارت‌اند از: سن (مهم‌ترین عامل)، اضافه‌وزن و چاقی (بار مکانیکی به‌علاوه اثر پروالتهابی بافت چربی)، صدمات مفصلی (پارگی منیسک، شکستگی داخل مفصلی)، ضعف عضلانی کواد ریسپس در زانو، و زمینه ژنتیک به‌ویژه در درگیری دست و هیپ. استئوآرتریت ثانویه پس از آرتریت روماتوئید، نقرس و دیسپلازی مفصلی دیده میشود.
۳تظاهرات بالینی
درد مفصلی با فعالیت که با استراحت تسکین می‌یابد، الگوی کلاسیک بیماری است. خشکی صبحگاهی معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد — وجه تمایز مهمی از آرتریت‌های التهابی. با پیشرفت بیماری، درد در استراحت و شب نیز ادامه می‌یابد.
یافته‌های معاینه شامل کرپیتوس (Crepitus) هنگام حرکت، محدودیت دامنه حرکتی، تورم سرد مفصل (افیوژن خفیف بدون گرمی)، گره‌های هبردن در DIP و بوشار در PIP، و واروس یا والگوس زانو در موارد پیشرفته است.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص عمدتاً بالینی است. معیارهای ACR برای زانو: درد زانو به‌علاوه حداقل ۳ مورد از ۶ مورد زیر: سن بالای ۵۰ سال، خشکی صبحگاهی کمتر از ۳۰ دقیقه، کرپیتوس، حساسیت لبه استخوان، بزرگ‌شدن استخوانی مفصل، و بدون گرمی لمسی.
رادیوگرافی تکیه‌گاه تشخیصی است: تنگ‌شدن فضای مفصلی، استئوفیت، اسکلروز زیرغضروفی و کیست زیرغضروفی. MRI در موارد غیرقطعی یا پیش از تصمیم جراحی توصیه میشود. آزمایشگاه (CBC، CRP، ESR، اسید اوریک، RF) برای رد اتیولوژی التهابی یا متابولیک درخواست میشود، نه برای تأیید استئوآرتریت.
نکته بالینی: بیتناسبی میان شدت علائم و گرید رادیوگرافیک در استئوآرتریت شایع است؛ تصمیم درمانی باید بر اساس ناتوانی عملکردی بیمار گرفته شود، نه شدت یافته تصویربرداری.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی متمایزکننده |
|---|---|
| آرتریت روماتوئید | خشکی صبحگاهی >۱ ساعت، RF/Anti-CCP مثبت، درگیری MCP و PIP |
| نقرس | حمله حاد، هایپراوریسمی، کریستال اورات در آسپیره مفصلی |
| اسپوندیلوآرتروپاتی | درد التهابی کمر، HLA-B27، آنتالژی، درگیری محوری |
| آرتریت سپتیک | تب، WBC مفصلی >۵۰٬۰۰۰، کشت مثبت |
| فیبرومیالژی | درد منتشر، نقاط حساس، بدون تغییر مفصلی ساختاری |
۶تدبیر درمانی
غیردارویی (پایه درمان): کاهش وزن در بیماران با BMI بالا، فیزیوتراپی و تقویت عضلات اطراف مفصل، آموزش بیمار، کفی‌های ارتوپدیک و بریس در موارد واروس/والگوس زانو.
داروی خوراکی:
- استامینوفن تا ۳ گرم/روز برای درد خفیف تا متوسط
- NSAID خوراکی: ایبوپروفن ۴۰۰–۶۰۰ mg هر ۸ ساعت یا ناپروکسن ۵۰۰ mg دو بار در روز، با پوشش PPI در بیماران با ریسک بالای GI
- دولوکستین ۳۰–۶۰ mg/روز به‌عنوان گزینه افزایشی در درد مزمن مقاوم
موضعی: NSAID موضعی (دیکلوفناک ژل ۱٪) برای مفاصل سطحی مانند زانو و دست؛ به‌دلیل کاهش عوارض سیستمیک، ترجیح داده میشود در سالمندان.
تزریق داخل مفصلی: کورتیکوستروئید (تریامسینولون ۴۰ mg) برای فلار حاد با افیوژن — اثر کوتاهمدت چند هفته تا چند ماه؛ هیالورونیک اسید در موارد منتخب بدون پاسخ به درمان قبلی.
جراحی: آرتروپلاستی تعویض مفصل در استئوآرتریت پیشرفته با ناتوانی عملکردی بارز و عدم پاسخ به درمان محافظهکارانه.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پیشرفت بیماری در بیماران چاق با درگیری زانو سریع‌تر است. عوارض عمده شامل کاهش دامنه حرکتی، ناپایداری مفصل، آتروفی عضلانی و افزایش خطر زمین‌خوردن در سالمندان است. افسردگی و اختلال خواب ناشی از درد مزمن شایع‌اند و باید جداگانه ارزیابی و درمان شوند. پایبندی به برنامه فیزیوتراپی و کنترل وزن، بهترین عوامل پیش‌آگهی برای حفظ توان عملکردی در بلندمدت‌اند.