ناپروکسن (Naproxen) یک داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) از خانوادهٔ آریل پروپیونیک اسید است که با نیمهٔ عمر ۱۲ تا ۱۷ ساعت و دوزبندی دو بار در روز، جایگاه ثابتی در درمان بیماری‌های التهابی مزمن و دردهای حاد دارد. دسترسی آسان در فرم‌های نسخه‌ای و OTC، پروفایل اثربخشیِ مطلوب در التهاب مفصلی و بهای کمتر نسبت به مهارکننده‌های انتخابی COX-2، از دلایل کاربرد گستردهٔ آن در پزشکیِ بالینی است.
۱معرفی و دستهٔ دارویی
ناپروکسن از خانوادهٔ NSAIDهای آریل پروپیونیک اسید است و از طریق مهار برگشت‌پذیر و غیرانتخابی آنزیم‌های COX-1 و COX-2 عمل می‌کند. با انسداد این آنزیم‌ها، تبدیل آراشیدونیک اسید به پروستاگلاندین‌ها، ترومبوکسان A2 و پروستاسیکلین متوقف می‌شود. کاهش سنتز پروستاگلاندین‌ها در بافت‌های آسیب‌دیده و هیپوتالاموس، اثرات ضدالتهابی، ضددرد و تب‌بر را توضیح می‌دهد. ناپروکسن نسبت به مهارکننده‌های انتخابی COX-2 (مانند سلکوکسیب) اثر مهاری بیشتری بر COX-1 دارد؛ این ویژگی خطر عوارض گوارشی را بالا می‌برد، اما خطر رویدادهای ترومبوتیک قلبی-عروقی را نسبت به مهارکننده‌های انتخابی کاهش می‌دهد.
از نظر فارماکوکینتیک، ناپروکسن پس از تجویز خوراکی به سرعت جذب می‌شود (Tmax حدود ۲ تا ۴ ساعت)، بیش از ۹۹ درصد به پروتئین‌های پلاسمایی (عمدتاً آلبومین) متصل می‌شود و در کبد عمدتاً توسط CYP2C9 و در حد کمتر توسط CYP1A2 متابولیزه می‌گردد. متابولیت‌های غیرفعال از طریق ادرار دفع می‌شوند. نیمهٔ عمر طولانیِ آن (۱۲–۱۷ h) دوزبندی دو بار در روز را ممکن می‌سازد که پایبندی به درمان را بهبود می‌بخشد.
۲موارد مصرف
ناپروکسن در طیف گسترده‌ای از بیماری‌های التهابی و دردناک کاربرد دارد. در روماتولوژی، آرتریت روماتوئید، استئوآرتریت، اسپوندیلیت آنکیلوزان و آرتریت جوانان (در کودکان بالای ۲ سال) از اصلی‌ترین اندیکاسیون‌ها هستند. در حملات حاد نقرس نیز به‌عنوان خط اول یا دوم (کنار کلشی‌سین) توصیه می‌شود و به‌دلیل شروع اثر نسبتاً سریع، گزینهٔ رایجی در این وضعیت است.
دیسمنورهٔ اولیه یکی دیگر از اندیکاسیون‌های مهم ناپروکسن است؛ شروع درمان چند ساعت پیش از آغاز خونریزی و ادامهٔ آن در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول بهترین پاسخ را به همراه می‌آورد. در دردهای حاد و مزمن عضلانی-اسکلتی (کمردرد، بورسیت، تاندونیت، کشیدگی عضلانی) نیز اثربخشی آن مستند است. ناپروکسن در درمان سردردهای تنشی و میگرن (به‌ویژه در مرحلهٔ پرودروم یا اوایل حمله) نقش کمکی دارد. کاربرد تب‌بری آن درجه دوم است و استامینوفن به‌دلیل ایمنی بهتر در این اندیکاسیون در اولویت قرار دارد.
۳دوز و نحوهٔ مصرف
ناپروکسن بهتر است همراه با غذا، شیر یا آنتی‌اسید مصرف شود تا تحریک مخاط گوارشی به حداقل برسد. قرص‌ها (به‌ویژه فرم‌های آهستهٔ رهش) را نباید خرد یا جویده شوند. اصل کلی در تجویز مزمن، کمترین دوز مؤثر در کوتاه‌ترین مدت ممکن است.
| اندیکاسیون | دوز بزرگسال (PO) | حداکثر روزانه |
|---|---|---|
| آرتریت روماتوئید / آرتروز / اسپوندیلیت | 250–500 mg دو بار در روز | 1000 mg (مزمن) / 1500 mg (کوتاهمدت) |
| حملهٔ حاد نقرس | 750 mg دوز اول؛ سپس 250 mg هر 8 h | 1250 mg (روز اول)؛ 1000 mg (روزهای بعد) |
| دیسمنورهٔ اولیه | 500 mg دوز اول؛ سپس 250 mg هر 6–8 h | 1250 mg (روز اول) |
| درد / تب (OTC) | 200–400 mg هر 8–12 h | 600 mg/day |
| کودکان ≥ 2 سال (آرتریت جوانان) | 5 mg/kg دو بار در روز | 10 mg/kg/day |
تعدیل دوز: در eGFR 30–60 mL/min/1.73 m² با احتیاط و کمترین دوز مؤثر استفاده شود؛ در eGFR < 30 منع مصرف دارد. در نارسایی شدید کبدی منع مصرف است و در نارسایی خفیف تا متوسط کبدی دوز باید کاهش یابد. در بیماران سالمند توصیه می‌شود با نصف دوز بزرگسال آغاز شود.
۴موارد منع مصرف و احتیاط
منع مصرف مطلق شامل سابقهٔ واکنش آنافیلاکتیک یا برونکواسپاسم به ناپروکسن، آسپرین یا هر NSAID دیگری است؛ سندرم Widal (آسم + پولیپ بینی + حساسیت به آسپرین) از موارد پرخطر است. زخم فعال گوارشی، خونریزی گوارشی فعال، نارسایی شدید کلیه، کبد یا قلب، و دورهٔ بلافاصله پس از عمل جراحی قلب باز از دیگر موارد منع مصرف مطلق هستند.
در بارداری، مصرف در سهٔ‌ماههٔ اول و دوم باید محدود و تنها در صورت ضرورت قطعی باشد. در سهٔ‌ماههٔ سوم ممنوع است زیرا مهار پروستاگلاندین‌ها موجب بسته شدن زودرس مجرای شریانی (Ductus arteriosus)، کاهش حجم مایع آمنیوتیک و اختلال عملکرد کلیهٔ جنین می‌شود. در دوران شیردهی، ناپروکسن در شیر مادر ترشح می‌شود و ایبوپروفن گزینهٔ ایمن‌تر است.
احتیاط ویژه در بیماران سالمند (خطر بالاتر خونریزی گوارشی و نارسایی کلیه)، افراد با بیماری قلبی-عروقی یا فشار خون کنترل‌نشده، مصرف همزمان ضدانعقادها یا کورتیکواستروئیدها، هیپووولمی و بیماری زمینه‌ای کلیوی ضروری است.
۵عوارض جانبی
شایع‌ترین عوارض ناپروکسن در دستگاه گوارش دیده می‌شوند: سوزش سردل، تهوع، ناراحتی اپی‌گاستر، اسهال یا یبوست، زخم گوارشی و در موارد جدی‌تر خونریزی گوارشی. مصرف همزمان با آسپرین یا کورتیکواستروئید خطر این عوارض را به‌صورت هم‌افزا بالا می‌برد و پیشگیری با مهارکنندهٔ پمپ پروتون (PPI) در بیماران پرخطر توصیه می‌شود.
عوارض کلیوی ناشی از مهار پروستاگلاندین‌های وازودیلاتور کلیوی شامل کاهش خون‌رسانی گلومرولی، افزایش کراتینین، احتباس آب و سدیم، ادم محیطی، هیپرکالمی و در موارد شدیدتر نارسایی حاد کلیه هستند. از نظر قلبی-عروقی، افزایش فشار خون و ادم شایع است؛ در استفادهٔ طولانی‌مدت افزایش اندک خطر انفارکتوس قلبی و سکتهٔ مغزی هم گزارش شده، هرچند این خطر در مقایسه با مهارکننده‌های انتخابی COX-2 کمتر است.
عوارض پوستی شامل کهیر، بثورات، حساسیت به نور خورشید و در موارد نادر سندرم استیونس-جانسون است. عوارض دستگاه عصبی مرکزی (سردرد، سرگیجه، خواب‌آلودگی، وزوز گوش) نسبتاً شایع هستند. افزایش گذرای آنزیم‌های کبدی دیده می‌شود؛ هپاتیت دارویی بسیار نادر است.
۶تداخلات دارویی مهم
تداخل با وارفارین از مهمترین تداخلات بالینی است: ناپروکسن از طریق مهار تجمع پلاکتی و جابه‌جایی وارفارین از پروتئین پلاسمایی، خطر خونریزی را افزایش می‌دهد. INR بیماران تحت درمان با وارفارین باید پس از آغاز و قطع ناپروکسن پایش شود.
ناپروکسن دفع کلیوی لیتیم را کاهش می‌دهد و غلظت پلاسمایی آن را بالا می‌برد؛ در صورت ترکیب، سطح لیتیم باید ارزیابی شود. در مورد متوترکسات، NSAIDها دفع کلیوی آن را کاهش می‌دهند و در دوزهای بالا (درمان سرطان) ترکیب بسیار خطرناک است. مصرف همزمان ناپروکسن با مهارکننده‌های ACE یا آنتاگونیست‌های رسپتور آنژیوتانسین II به‌علاوهٔ مدر، سه‌گانه‌ای ایجاد می‌کند که خطر نارسایی حاد کلیه را به‌طور قابل توجهی بالا می‌برد. مهارکننده‌های CYP2C9 (مانند فلوکونازول) غلظت پلاسمایی ناپروکسن را افزایش می‌دهند و باید با احتیاط ترکیب شوند. مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدهای سیستمیک خطر زخم و خونریزی گوارشی را به‌صورت هم‌افزا بالا می‌برد.
۷نکات بالینی و پایش
در استفادهٔ مزمن از ناپروکسن، پایش منظم فشار خون، کراتینین، الکترولیت‌ها (به‌ویژه پتاسیم) و در بیماران با بیماری زمینه‌ای کبدی، آنزیم‌های کبدی توصیه می‌شود. ارزیابی پایه پیش از شروع درمان مزمن ضروری است. در صورت بروز علائم گوارشی هشداردهنده (درد اپی‌گاستر، مدفوع تیره یا قیری، استفراغ خونی) دارو باید فوری قطع شود و بیمار ارزیابی گردد.
در بیماران پرخطر گوارشی (سن بالای ۶۵ سال، سابقهٔ زخم پپتیک، مصرف همزمان آسپرین یا کورتیکواستروئید، هلیکوباکتر پیلوری مثبت) پوشش PPI اجباری است. ترکیب ناپروکسن با آسپرین کم‌دوز برای محافظت قلبی باید با احتیاط انجام شود، زیرا ناپروکسن ممکن است اتصال برگشت‌ناپذیر آسپرین به COX-1 پلاکتی را مختل کند؛ توصیه می‌شود آسپرین حداقل ۳۰ دقیقه پیش از ناپروکسن مصرف شود. اصل پایهٔ تجویز در هر حال، کمترین دوز مؤثر در کوتاه‌ترین مدت ممکن است.
نکته بالینی: در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، سیروز کبدی یا سندرم نفروتیک، پروستاگلاندین‌های کلیوی برای حفظ خون‌رسانی گلومرولی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. در این بیماران حتی چند دوز ناپروکسن می‌تواند نارسایی حاد کلیه ایجاد کند؛ استامینوفن (با رعایت محدودیت دوز در بیماری زمینه‌ای کبدی) گزینهٔ اول است و NSAIDها در این گروه باید اجتناب شوند.