اسکولیوز انحراف جانبی ساختاری ستون فقرات است که در صورت تشخیص دیرهنگام یا پیگیری ناکافی، می‌تواند به ناتوانی عملکردی، درد مزمن و اختلال ریوی منجر شود. تصمیم‌گیری درمانی بر پایه‌ی اندازه‌ی انحنا، سرعت پیشرفت و بلوغ اسکلتی بیمار استوار است و درک این سه محور، شالوده‌ی رویکرد بالینی است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
اسکولیوز به انحراف جانبی ستون فقرات با زاویهی کاب (Cobb angle) بیشتر از ۱۰ درجه در رادیوگرافی ایستاده تعریف می‌شود. شیوع کلی در جمعیت عمومی حدود ۲ تا ۳ درصد است؛ اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانی (AIS) شایع‌ترین نوع بوده و ۸۰ تا ۸۵ درصد موارد را در بر می‌گیرد. در AIS، نسبت دختران به پسران در انحناهای نیازمند درمان حدود ۸ به ۱ است و اوج بروز در دوران جهش رشد بلوغ (۱۰ تا ۱۶ سالگی) است. اسکولیوز بزرگسالان یا ادامه‌ی AIS ناشناخته است یا از تغییرات دژنراتیو ستون فقرات ناشی می‌شود و شیوع آن در افراد بالای ۶۰ سال به بیش از ۶۰ درصد می‌رسد.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
اسکولیوز بر اساس علت به چند گروه اصلی تقسیم می‌شود:
- ایدیوپاتیک: علت ناشناخته، با زمینه‌ی ژنتیک پلی‌ژنیک
- نوروماسکولار: فلج مغزی، دیستروفی عضلانی، اسپینا بیفیدا
- مادرزادی: نقص در تشکیل یا تقسیم مهره‌ها از بدو تولد
- دژنراتیو: دیسک‌پاتی، آرتروز فاستی و استئوپروز در بزرگسالی
- سندرومیک: مارفان، نوروفیبروماتوز، اهلرز-دانلوس
در AIS، بی‌قرینگی رشد ستون فقرات خلفی در برابر قدامی — همراه با ضعف عصبی-عضلانی موضعی — به انحنا و چرخش روتاسیونال مهره‌ها می‌انجامد. این چرخش موجب برجستگی دنده‌ها در سمت محدب انحنا می‌شود و مشخصه‌ی بالینی بارز بیماری است.
۳تظاهرات بالینی
AIS اغلب بدون درد و به‌صورت تغییر قامت کشف می‌شود. یافته‌های معاینه‌ی فیزیکی شامل ناهمسطحی شانه‌ها یا لگن، برجستگی یک‌طرفه‌ی دنده‌ای یا کمری در تست آدام (Adam's forward bend test) و ناهماهنگی طول اندام‌هاست. درد ستون فقرات در AIS غیرمعمول است؛ وجود درد، به‌ویژه در انحناهای گردنی یا توراسیک فوقانی، باید پزشک را به دنبال علت زمینه‌ای مانند سیرینگومیلی یا تومور بگرداند.
نکته بالینی: تست آدام به‌تنهایی انحنا را نشان می‌دهد اما چرخش را نمی‌سنجد. اندازه‌گیری زاویهی چرخش تنه با اسکولیومتر — آستانه‌ی ۷ درجه برای ارجاع — حساسیت و ویژگی غربالگری را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
رادیوگرافی ایستاده‌ی تمام ستون فقرات در نماهای PA و جانبی، استاندارد طلایی تشخیص است. زاویهی کاب بزرگ‌ترین انحنا را اندازه‌گیری کرده و مبنای تصمیم درمانی است. بلوغ اسکلتی با معیار Risser (۰ تا ۵) ارزیابی می‌شود؛ Risser صفر تا یک با بالاترین خطر پیشرفت همراه است.
MRI ستون فقرات در موارد زیر اندیکاسیون دارد: درد غیرمعمول یا یافته‌های عصبی، انحنای چپدست توراسیک، سن زیر ۱۰ سال، یا پیشرفت سریع غیرقابل توضیح.
۵تشخیص‌های افتراقی
| تشخیص | ویژگی متمایزکننده |
|---|---|
| اسکولیوز وضعیتی (Postural) | در خم شدن به جلو ناپدید می‌شود؛ کاب < ۱۰° |
| اختلاف طول اندام | انحنای جبرانی لگن؛ با اصلاح طول برطرف می‌شود |
| سیرینگومیلی | درد، علائم عصبی یا انحنای چپدست؛ MRI تشخیصی |
| اسکولیوز مادرزادی | ناهنجاری مهره‌ای در رادیوگرافی از ابتدا |
| تومور ستون فقرات | درد شبانه، علائم عصبی، CRP بالا |
| اسکولیوز نوروماسکولار | بیماری زمینه‌ای عصبی-عضلانی شناخته‌شده |
۶تدبیر درمانی
مشاهده: در انحناهای کمتر از ۲۵ درجه با اسکلت نابالغ، پیگیری هر ۴ تا ۶ ماه با رادیوگرافی.
بریس (Bracing): در انحناهای ۲۵ تا ۴۵ درجه با Risser صفر تا دو توصیه می‌شود. TLSO یا بریس Milwaukee برای ۱۶ تا ۲۳ ساعت در شبانه‌روز تجویز می‌شود. کارآزمایی BRAIST نشان داد که رعایت دقیق بریس خطر پیشرفت به آستانه‌ی جراحی را به‌طور معناداری کاهش می‌دهد.
فیزیوتراپی: روش Schroth می‌تواند به‌عنوان مکمل بریس در کنترل پیشرفت موثر باشد، اما به‌تنهایی جایگزین بریس نیست.
جراحی: در انحناهای بیشتر از ۴۵ درجه در اسکلت نابالغ، یا پیشرفت بیشتر از ۵ درجه در ۶ ماه علیرغم بریس، اندیکاسیون دارد. هدف اصلی، فیوژن ستون فقرات با ابزارآلات پدیکلاسکرو است که به‌طور متوسط ۶۰ تا ۷۰ درصد اصلاح انحنا را به دنبال دارد.
۷عوارض و پیش‌آگهی
انحناهای بالای ۵۰ درجه در بزرگسالان به پیشرفت تدریجی حدود ۱ درجه در سال تمایل دارند. در انحناهای توراسیک بیشتر از ۷۰ تا ۸۰ درجه، اختلال ریوی محدودکننده قابل انتظار است؛ در موارد شدیدتر، نارسایی تنفسی تهدیدکننده‌ی حیات مطرح می‌شود. انحناهای زیر ۳۰ درجه در پایان رشد معمولاً بدون پیشرفت معنادار در بزرگسالی پایدار میمانند.
عوارض جراحی شامل سندرم کمر مسطح (Flat-back syndrome)، عفونت زخم، و به‌ندرت آسیب عصبی (کمتر از ۱ درصد) است. در اسکولیوز نوروماسکولار، پیش‌آگهی عمدتاً به بیماری زمینه‌ای وابسته است و انحنا اغلب پس از پایان رشد نیز پیشرفت میکند.