داکریوسیستیت (Dacryocystitis) التهاب عفونی کیسه اشکی است که تقریباً همیشه پیامد انسداد مجرای بینی-اشکی (nasolacrimal duct) است. رکود ترشحات در کیسه اشکی زمینه را برای کلونیزاسیون باکتریایی فراهم می‌کند و در صورت درمان‌نشدن می‌تواند به سلولیت اربیتال یا، به‌ندرت، عوارض داخل‌جمجمه تبدیل شود. تشخیص اغلب بالینی است، اما انتخاب درست مسیر دارو یا جراحی تأثیر مستقیم بر پیامد بیمار دارد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
داکریوسیستیت در دو بازه سنی تجمع دارد: نوزادی و بزرگ‌سالی بالای ۴۰ سال. در بزرگسالان زنان با نسبت تقریبی ۳:۱ بیشتر مبتلا می‌شوند که احتمالاً به دلیل قطر ذاتاً کمتر مجرای بینی-اشکی در زنان است. داکریوسیستیت نوزادی در ۱ تا ۶ درصد تولدهای ترم دیده می‌شود؛ اکثر موارد با مدیریت محافظه‌کارانه تا ۱۲ ماهگی برطرف می‌شود. فرم مزمن در بزرگسالان شایع‌تر از فرم حاد است و اغلب در ارجاعات چشم‌پزشکی با شکایت اشک‌ریزی مزمن مطرح می‌شود.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
انسداد مجرای بینی-اشکی عامل مشترک همه فرم‌هاست. در نوزادان علت اصلی عدم کانالیزاسیون دریچه Hasner در انتهای مجراست. در بزرگسالان علل شایع شامل تنگی ایدیوپاتیک، التهاب مکرر بینی و سینوس‌ها، داکریولیتیازیس، ضربه صورت، و بیماری‌های سیستمیک نظیر گرانولوماتوز با پلی‌آنژیت یا سارکوئیدوز است. رکود ترشحات بستر رشد باکتری‌هایی مثل Staphylococcus aureus، Streptococcus pneumoniae و Pseudomonas aeruginosa را فراهم می‌کند. پیشرفت به عفونت حاد معمولاً با تشدید التهاب مخاط و افزایش فشار داخل کیسه همراه است.
۳تظاهرات بالینی
فرم حاد: تورم دردناک، گرم و اریتماتو در ناحیه کانتوس داخلی پایین‌تر از لیگامان کانتال داخلی، همراه با اشک‌ریزی (epiphora) و ترشح موکوپورولنت؛ گاه تب و لنفادنوپاتی پیش‌گوشی. فشار بر ناحیه کیسه اشکی معمولاً ترشح چرکی از پونکتوم اشکی ایجاد می‌کند (تست رگورژیتاسیون مثبت).
فرم مزمن: اشک‌ریزی مکرر و ترشح ملایم بدون درد قابل‌توجه؛ گاهی تورم نرم و بی‌درد کانتوس داخلی.
داکریوسیستیت نوزادی: ترشح موکوپورولنت از هفته‌های اول زندگی، اشک‌ریزی، و تورم ملایم کانتوس داخلی؛ معمولاً بدون تب در نوزادان بدون درگیری سیستمیک.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص بالینی است. اقدام‌های تکمیلی بر اساس شدت بیماری انتخاب می‌شوند:
- شستشوی (syringing) مجرای اشکی: ارزیابی محل و شدت انسداد.
- داکریوسیستوگرافی (DCG) یا CT داکریوسیستوگرافی: نقشه‌برداری دقیق سطح انسداد و شناسایی ضایعات توده‌ای.
- CT اربیت: در شک به گسترش سلولیت به اربیت یا ارزیابی عوارض.
- کشت ترشحات: تعیین ارگانیسم مسبب و الگوی حساسیت، به‌ویژه در عفونت‌های عودکننده یا بیمار با نقص ایمنی.
- CBC و CRP: در درگیری سیستمیک یا تب.
- اندوسکوپی بینی: پیش از برنامه‌ریزی برای DCR اندوسکوپیک.
نکته بالینی: اگر تورم کانتوس داخلی بالاتر از لیگامان کانتال داخلی قرار داشته باشد، موکوسل سینوس اتموید یا تومور کیسه اشکی را در اولویت تشخیص افتراقی قرار دهید و CT انجام شود.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی افتراقی |
|---|---|
| سلولیت پره‌سپتال | تورم پلک منتشر بدون توده کانتوس داخلی |
| سلولیت اربیتال | پروپتوز، محدودیت حرکت چشم، درد با حرکت |
| موکوسل سینوس اتموید | توده بالاتر از لیگامان کانتال؛ CT تشخیصی |
| کیست سباسه عفونی | توده متحرک و سطحی، بدون ارتباط با سیستم اشکی |
| تومور کیسه اشکی | توده سفت، گاه خون‌ریزی از پونکتوم، عدم پاسخ به آنتیبیوتیک |
۶تدبیر درمانی
داکریوسیستیت حاد:
- آنتیبیوتیک خوراکی (فرم خفیف تا متوسط): آموکسیسیلین-کلاوولانات ۸۷۵/۱۲۵ mg دو بار در روز، ۷ تا ۱۰ روز.
- درمان IV (سلولیت اربیتال یا بیمار با نقص ایمنی): آمپی‌سیلین-سولباکتام ۳g IV هر ۶ ساعت؛ یا وانکومایسین ۱۵–۲۰ mg/kg IV هر ۸ تا ۱۲ ساعت در موارد مشکوک به MRSA.
- قطره آنتیبیوتیک موضعی (فلوروکینولون یا کلرامفنیکل) و کمپرس گرم چهار تا شش بار در روز.
- برش و تخلیه (I&D) در صورت تشکیل آبسه.
- پس از فروکش التهاب حاد، ارجاع برای داکریوسیستورینوستومی (DCR).
داکریوسیستیت مزمن: DCR خارجی یا اندوسکوپیک درمان قطعی است با نرخ موفقیت بیش از ۹۰٪ در روش خارجی.
داکریوسیستیت نوزادی: ماساژ Crigler چهار تا شش بار در روز همراه با قطره آنتیبیوتیک؛ در صورت عدم بهبود تا ۶ تا ۱۲ ماهگی، پروبینگ (سوندگذاری) زیر بی‌حسی توصیه می‌شود.
۷عوارض و پیش‌آگهی
شایع‌ترین عارضه گسترش عفونت به سلولیت اربیتال است که نیاز به بستری فوری و درمان IV دارد. در موارد نادر گسترش داخل‌جمجمه منجر به مننژیت یا آبسه مغزی می‌شود. سایر عوارض شامل موکوسل یا پیوسل کیسه اشکی، فیستول جلدی-اشکی، و داکریوسیستیت مزمن عودکننده در صورت درمان ناقص است.
پیش‌آگهی با تشخیص و درمان به‌هنگام عالی است. در نوزادان ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد با مدیریت محافظه‌کارانه برطرف می‌شود. DCR در بزرگسالان نرخ موفقیت پایداری بالای ۹۰٪ دارد و عود به ندرت رخ می‌دهد.