سیاهسرفه (Pertussis) یکی از عفونت‌های تنفسی قابل‌پیشگیری با واکسن است که علی‌رغم برنامه ایمن‌سازی گسترده، همچنان به‌صورت اپیدمی‌های دوره‌ای بروز می‌کند. ایمنی ناشی از واکسن یا بیماری قبلی پایدار نیست و نوجوانان و بزرگسالان به‌عنوان مخزن پنهان عمل کرده، نوزادان غیرمصون را در معرض خطر مرگ قرار می‌دهند؛ این چرخه انتقال، شناخت دقیق بالینی بیماری را برای کل تیم درمان ضروری می‌سازد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
بیماری در تمام گروه‌های سنی رخ می‌دهد اما مرگ‌ومیر تقریباً منحصر به نوزادان زیر ۳ ماه است. ایمنی واکسن DTaP پس از ۵ تا ۱۰ سال افت می‌یابد؛ در نتیجه بزرگسالان می‌توانند بدون علائم واضح به نوزادان انتقال دهند (پدیده cocoon). در ایران چرخه‌های اپیدمیک هر ۳ تا ۵ سال تکرار می‌شوند و افزایش موارد در سنین مدرسه در سال‌های اخیر گزارش شده است. برای کاهش انتقال مادر به نوزاد، واکسن Tdap در سه‌ماهه سوم هر بارداری توصیه میشود.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
Bordetella pertussis، باسیل گرم‌منفی هوازی، عامل اصلی بیماری است؛ B. parapertussis تابلوی خفیف‌تری ایجاد می‌کند. پس از استنشاق قطرات تنفسی، باکتری به سیلیاهای مخاط دستگاه تنفسی فوقانی می‌چسبد و توکسین‌های متعددی آزاد می‌کند. مهم‌ترین آن‌ها پرتوسیس توکسین (PT) است که مهاجرت لنفوسیت به بافت‌ها را مهار کرده و لنفوسیتوز مشخصه بیماری را ایجاد می‌کند. آسیب سیلیاها و التهاب مخاطی باعث تجمع ترشحات و تحریک مداوم گیرنده‌های سرفه میشود که زمینه‌ساز سرفه‌های انفجاری است.
۳تظاهرات بالینی
سیر بالینی سه مرحله متمایز دارد:
مرحله کاتارال (۱ تا ۲ هفته): رینوره، سرفه خفیف، تب پایین یا بدون تب — بیماری در این مرحله بیشترین قابلیت سرایت را دارد.
مرحله پاروکسیسمال (۲ تا ۶ هفته): سرفه‌های انفجاری متوالی که با دم عمیق و صدای خروسی (whoop) پایان می‌یابند؛ استفراغ پس از سرفه (post-tussive emesis) شایع است. در نوزادان، صدای خروسی اغلب غایب است و آپنه یا سیانوز ممکن است تنها تظاهر باشد.
مرحله نقاهت (هفته‌ها تا ماه‌ها): کاهش تدریجی دفعات و شدت سرفه.
نکته بالینی: در بزرگسالان و نوجوانان واکسینه، بیماری اغلب به‌صورت سرفه مزمن خشک بدون صدای خروسی تظاهر می‌کند. سرفه‌ای که بیش از ۲ هفته طول کشیده و در شب یا با تغییر وضعیت تشدید میشود باید سیاهسرفه را در لیست افتراق نگه دارد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
PCR نمونه نازوفارنژیال روش انتخابی است و تا ۴ هفته پس از شروع سرفه بالاترین حساسیت را دارد. کشت اختصاصی‌تر اما کندتر است و باید پیش از شروع آنتیبیوتیک گرفته شود. سرولوژی (IgG anti-PT) برای بیماری دیررس بیشتر از ۴ هفته پس از شروع علائم کاربردی‌تر است، هرچند تفسیر آن در جوامع با پوشش واکسیناسیون بالا نیاز به احتیاط دارد.
در CBC، لنفوسیتوز واضح بالای ۱۰,۰۰۰/μL یافته مشخصه مرحله پاروکسیسمال است. رادیوگرافی قفسه سینه معمولاً طبیعی است اما در صورت شک به پنومونی ضروری است.
۵تشخیص‌های افتراقی
| تشخیص | ویژگی افتراق‌دهنده |
|---|---|
| B. parapertussis | تابلو خفیف‌تر، فاقد لنفوسیتوز مشخصه |
| کروپ ویرال | استریدور انسپیراتوری، سن ۶ ماه تا ۳ سال |
| برونشیولیت RSV | ویزینگ اکسپیراتوری، تب بیشتر، سن کمتر از ۲ سال |
| پنومونی مایکوپلاسما | سرفه کمتر انفجاری، IgM مایکوپلاسما مثبت |
| آسپیراسیون جسم خارجی | شروع ناگهانی، یک‌طرفه، فاقد مرحله کاتارال |
۶تدبیر درمانی
آنتیبیوتیک در صورت شروع پیش از هفته سوم، مدت بیماری را کوتاه و سرایت را کاهش می‌دهد؛ پس از این زمان عمدتاً برای قطع زنجیره انتقال تجویز میشود.
خط اول — ماکرولیدها:
- آزیترومایسین: بزرگسالان ۵۰۰ mg روز اول، سپس ۲۵۰ mg روزهای ۲ تا ۵؛ نوزادان کمتر از ۶ ماه ۱۰ mg/kg/day به مدت ۵ روز (ارجح‌ترین گزینه در نوزادان)
- کلاریترومایسین: ۱۵ mg/kg/day در ۲ دوز تقسیم به مدت ۷ روز برای سن ۱ ماه و بالاتر
- اریترومایسین کمتر توصیه میشود به دلیل خطر پیلوروستنوز هیپرتروفیک در نوزادان
در صورت عدم تحمل ماکرولید، TMP-SMX برای کودکان بالاتر از ۲ ماه و بزرگسالان گزینه جایگزین است.
پروفیلاکسی پس از تماس: تمام تماسهای نزدیک خانوادگی صرفنظر از وضعیت واکسیناسیون باید همان رژیم آنتی‌بیوتیکی را دریافت کنند. بیمار بستری در ایزوله تنفسی قطره‌ای قرار می‌گیرد.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پنومونی ثانویه باکتریال شایع‌ترین عارضه است. هموراژی ساب‌کونژونکتیوال، پنوموتوراکس، فتق ناشی از فشار سرفه، و آنسفالوپاتی از عوارض نادرترند. در نوزادان کمتر از ۶ ماه، هایپرلنفوسیتوز شدید بالای ۱۰۰,۰۰۰/μL نشانه‌ای پیش‌آگهی بد است و با خطر هایپرتانسیون ریوی تهدیدکننده حیات همراه است؛ این بیماران به بستری در ICU و گاه به لوکورداکسیون نیاز دارند. در کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان پیش‌آگهی عموماً خوب است، اگرچه سرفه ممکن است ماه‌ها ادامه یابد («سرفه صد روزه»).