سیپروفلوکساسین (Ciprofloxacin) آنتی‌بیوتیکی از گروه فلوروکینولون‌های نسل دوم است که از طریق مهار DNA gyrase و topoisomerase IV باکتریایی، اثر باکتریسیدال اعمال می‌کند. زیست‌فراهمی خوراکی بالای آن (۷۰–۸۵٪)، امکان تغییر مسیر از IV به PO، و نفوذ خوب به بافت‌هایی مانند ریه، پروستات، استخوان و ادرار این دارو را به یکی از پرکاربردترین آنتی‌بیوتیک‌ها در طیف گسترده‌ای از عفونت‌های بالینی تبدیل کرده است.
۱معرفی و دستهٔ دارویی
سیپروفلوکساسین عضو دستهٔ فلوروکینولون‌های نسل دوم است. مکانیسم اثر آن از طریق مهار همزمان دو آنزیم کلیدی در تکثیر DNA باکتریایی انجام میشود: DNA gyrase (topoisomerase II) که در کنترل پیچ‌وتاب رشتهٔ DNA نقش دارد، و topoisomerase IV که در جدا کردن رشته‌های دختری پس از تکثیر ضروری است. مهار این آنزیم‌ها منجر به شکست رشته‌های DNA، توقف تکثیر و مرگ باکتری میشود؛ از این رو اثر دارو باکتریسیدال است. سیپروفلوکساسین بیشترین فعالیت را در برابر باکتری‌های هوازی گرم‌منفی دارد، از جمله Escherichia coli، Klebsiella pneumoniae، Pseudomonas aeruginosa، Haemophilus influenzae و Salmonella typhi. فعالیت آن در برابر باکتری‌های گرم‌مثبت، بهویژه Streptococcus pneumoniae، محدودتر است و برای پوشش این ارگانیسم‌ها باید فلوروکینولون‌های نسل بالاتر (levofloxacin یا moxifloxacin) در نظر گرفته شوند.
۲موارد مصرف
عفونت‌های دستگاه ادراری، از UTI غیرپیچیده تا پیلونفریت حاد، از اصلی‌ترین اندیکاسیون‌های سیپروفلوکساسین هستند. در عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی، بهویژه پنومونی بیمارستانی و عفونت‌های ریوی ناشی از Pseudomonas aeruginosa در بیماران مبتلا به فیبروز کیستیک، این دارو گزینه‌ای مهم به شمار می‌رود. تب حصبه، اسهال مسافران ناشی از Shigella یا Campylobacter، و عفونت‌های داخل‌شکمی در ترکیب با پوشش بی‌هوازی (مانند metronidazole) از دیگر کاربردهای تأییدشده هستند. پروستاتیت باکتریایی مزمن، عفونت‌های استخوان و مفصل، و عفونت‌های پوست و بافت نرم در رژیم‌های درمانی هدفمند جای دارند. در درمان و پیشگیری پس از مواجهه با آنتراکس (Bacillus anthracis)، سیپروفلوکساسین به عنوان داروی انتخابی توصیه میشود. در نوتروپنی تب‌دار نیز معمولاً در ترکیب با یک beta-lactam وسیع‌الطیف به‌کار می‌رود.
۳دوز و نحوهٔ مصرف
دوزبندی سیپروفلوکساسین به اندیکاسیون بالینی، شدت عفونت و وضعیت کلیوی بیمار بستگی دارد. جدول زیر دوزهای رایج بزرگسالان را خلاصه می‌کند:
| اندیکاسیون | دوز PO | دوز IV | مدت درمان |
|---|---|---|---|
| UTI ساده | 250 mg هر 12h | — | 3 روز |
| UTI پیچیده / پیلونفریت | 500 mg هر 12h | 400 mg هر 12h | 7–14 روز |
| پنومونی بیمارستانی | 750 mg هر 12h | 400 mg هر 8h | 10–14 روز |
| پوست و بافت نرم | 500–750 mg هر 12h | 400 mg هر 12h | 7–14 روز |
| استخوان و مفصل | 500–750 mg هر 12h | 400 mg هر 8–12h | 4–6 هفته |
| تب حصبه | 500 mg هر 12h | — | 10 روز |
| پروستاتیت مزمن | 500 mg هر 12h | — | 28 روز |
| آنتراکس (پیشگیری / درمان) | 500 mg هر 12h | 400 mg هر 12h | 60 روز |
در نارسایی کلیه، دوز باید متناسب با eGFR تعدیل شود: در eGFR بین ۳۰ تا ۵۰ mL/min/1.73m² دوز معمول عموماً قابل ادامه است؛ در eGFR کمتر از ۳۰، فاصلهٔ دوز به ۱۸ تا ۲۴ ساعت افزایش مییابد. در بیماران تحت همودیالیز، 250–500 mg هر ۲۴ ساعت ترجیحاً پس از پایان هر جلسه تجویز میشود. در نارسایی کبدی خفیف تا متوسط، تعدیل دوز معمولاً ضروری نیست.
۴موارد منع مصرف و احتیاط
منع مصرف مطلق شامل سابقهٔ واکنش آلرژیک به سیپروفلوکساسین یا هر فلوروکینولون دیگری، و مصرف همزمان با tizanidine به علت افزایش شدید سطح پلاسمایی آن و خطر افت فشار و کاهش هوشیاری است. در بارداری، سیپروفلوکساسین در رده C قرار دارد؛ مطالعات حیوانی آسیب به غضروف‌های بافت در حال رشد را نشان داده‌اند و مصرف آن تنها در اندیکاسیون‌های اورژانسی مانند آنتراکس، که منفعت بر خطر پیشی می‌گیرد، توجیه دارد. در دوران شیردهی دارو در شیر مادر دفع میشود و در صورت امکان باید از آنتی‌بیوتیک جایگزین استفاده شود. در کودکان زیر ۱۸ سال، مصرف عمومی توصیه نمی‌شود مگر در اندیکاسیون‌های تأییدشده. بیماران با سابقهٔ اختلال تشنجی، طولانی‌شدن فاصلهٔ QT، نقص آنزیم G6PD، یا دریافت کورتیکواستروئید سیستمیک نیاز به احتیاط بیشتری دارند.
۵عوارض جانبی
شایع‌ترین عوارض سیپروفلوکساسین ماهیت گوارشی دارند: تهوع، اسهال، استفراغ و درد شکم در حدود ۵ تا ۱۰ درصد بیماران گزارش می‌شوند و معمولاً خفیف و گذرا هستند. از نظر دستگاه عصبی مرکزی، سردرد، سرگیجه، بی‌قراری و در موارد نادر تشنج ممکن است رخ دهد، بهویژه در بیماران مسن، کسانی که بیماری زمینه‌ای عصبی دارند، یا مصرف‌کنندگان همزمان NSAIDs. تاندینیت و پارگی تاندون، بیشتر در ناحیهٔ تاندون آشیل، از عوارض جدی این دسته دارویی هستند که نیاز به توقف فوری درمان دارند. نوروپاتی محیطی نادر اما بالقوه برگشت‌ناپذیر است و در صورت بروز علائم حسی یا حرکتی باید دارو قطع شود. طولانی‌شدن فاصلهٔ QT و در موارد نادر آریتمی بطنی از عوارض قلبی‌عروقی شناخته‌شده هستند. راش پوستی، فوتوسنسیتیویتی، و افزایش گذرای آنزیم‌های کبدی نیز گزارش شده‌اند. عفونت ناشی از Clostridioides difficile (CDAD) مانند سایر آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف در بیماران دچار اسهال باید در نظر گرفته شود.
۶تداخلات دارویی مهم
سیپروفلوکساسین از طریق مهار CYP1A2 با چندین دارو تداخل بالینی مهم دارد. افزایش سطح پلاسمایی theophylline از جدی‌ترین این تداخلات است که می‌تواند به تشنج و آریتمی منجر شود؛ پایش غلظت سرمی و تعدیل دوز theophylline در صورت مصرف همزمان الزامی است. در بیماران تحت درمان با warfarin، سیپروفلوکساسین اثر ضدانعقادی را تقویت کرده و پایش مکرر INR ضروری است. مصرف همزمان با tizanidine منع مطلق دارد. ترکیب با سایر داروهای طولانی‌کنندهٔ QT، مانند برخی آنتی‌آریتمیک‌ها و ضدجنون‌ها، خطر آریتمی بطنی را افزایش می‌دهد. آنتیاسیدهای حاوی منیزیم یا آلومینیوم، sucralfate، و مکملهای آهن یا روی جذب روده‌ای سیپروفلوکساسین را بهطور قابل توجهی کاهش میدهند؛ این فرآوردهها باید حداقل ۲ ساعت قبل یا ۶ ساعت پس از مصرف دارو تجویز شوند. فرآورده‌های لبنی نیز جذب خوراکی را تا اندازه‌ای کاهش میدهند و مصرف همزمان توصیه نمی‌شود. cyclosporine ممکن است در صورت مصرف همزمان سطح پلاسمایی بالاتری نشان دهد و پایش آن توصیه میشود.
۷نکات بالینی و پایش
در بیماران تحت درمان طولانی‌مدت یا دارای بیماری زمینه‌ای کلیوی، پایش دوره‌ای عملکرد کلیه توصیه میشود. در صورت عدم بهبودی بالینی ظرف ۴۸ تا ۷۲ ساعت از شروع درمان، نتایج کشت و آنتی‌بیوگرام باید مرور شده و احتمال مقاومت دارویی بررسی شود. در بیماران با عوامل خطر آریتمی، ECG پیش از شروع درمان برای ارزیابی QTc پایه قابل توصیه است. اهمیت رعایت کامل دورهٔ درمان برای جلوگیری از انتخاب سویه‌های مقاوم باید به بیمار تأکید شود. در صورت بروز هرگونه درد، تورم یا محدودیت حرکت در ناحیهٔ تاندون، درمان باید فوراً متوقف و بیمار استراحت داشته باشد.
نکتهٔ بالینی: خطر پارگی تاندون (بهویژه آشیل) در سه گروه بهطور معنی‌داری بالاتر است: بیماران بالای ۶۰ سال، کسانی که کورتیکواستروئید سیستمیک دریافت می‌کنند، و دریافتکنندگان پیوند کلیه، قلب یا ریه. در این بیماران، در صورت بروز هرگونه ناراحتی در ناحیهٔ تاندون، سیپروفلوکساسین باید فوراً قطع شود، فعالیت فیزیکی محدود گردد و ارزیابی تصویربرداری در نظر گرفته شود.