پریاپیسم (Priapism) نعوظ دردناک، مداوم و مستقل از تحریک جنسی است که بیش از ۴ ساعت پایدار می‌ماند و اورژانس اورولوژیک محسوب می‌شود. مکانیسم همودینامیک — اختلال در گردش خون corpus cavernosum — نوع، شدت و فوریت مداخله را تعیین میکند و تأخیر در درمان مستقیماً با خطر اختلال نعوظ دائمی همبستگی دارد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
بروز پریاپیسم در جمعیت عمومی حدود ۱.۵ در ۱۰۰,۰۰۰ نفر در سال برآورد می‌شود. دو جمعیت در معرض خطر بالاتری قرار دارند: بیماران مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل که در ۳۵ تا ۴۵ درصد موارد در طول عمر حداقل یک اپیزود تجربه می‌کنند، و مردان بالغی که داروهای اینتراکاورنوس یا داروهای روانپزشکی دریافت می‌کنند. توزیع سنی دوقله‌ای دارد: کودکان ۵ تا ۱۰ ساله با بیماری زمینه‌ای خونی، و مردان ۲۰ تا ۵۰ ساله با علل دارویی یا ایدیوپاتیک.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
پریاپیسم بر اساس مکانیسم همودینامیک به سه نوع تقسیم می‌شود:
نوع ایسکمیک (low-flow): شایع‌ترین نوع؛ اختلال در خروج وریدی از corpus cavernosum منجر به استاز خون، هایپوکسی پیشرونده، هایپرکاپنی و اسیدوز موضعی می‌شود. علل اصلی شامل کم‌خونی داسی‌شکل، لوسمی، داروهای اینتراکاورنوس (پاپاورین، پروستاگلاندین E₁، فنتولامین)، داروهای روانپزشکی (کلرپرومازین، تیوریدازین، ترازودون) و مصرف کوکائین هستند.
نوع غیرایسکمیک (high-flow): نادر؛ معمولاً پس از تروما به پرینه یا آلت رخ می‌دهد. تشکیل فیستول شریانی-کاورنوس منجر به افزایش جریان خون اسفنجی می‌شود و برخلاف نوع ایسکمیک، ایسکمی بافتی وجود ندارد.
نوع موجی (stuttering): دوره‌های مکرر و کوتاه‌مدت پریاپیسم ایسکمیک که اغلب در بیماری داسی‌شکل دیده می‌شود و زمینه‌ساز اپیزودهای طولانی‌تر است.
آسیب عضله صاف جسم اسفنجی در نوع ایسکمیک از ساعت ۴ تا ۶ آغاز می‌شود و فیبروز دائمی پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت اجتناب‌ناپذیر می‌شود.
۳تظاهرات بالینی
پریاپیسم ایسکمیک با نعوظ سفت و دردناک تظاهر میکند که به تحریک جنسی مرتبط نیست. گلنس آلت و corpus spongiosum معمولاً شل باقی می‌مانند — این یافته کلیدی در افتراق بالینی از سایر علل نعوظ پایدار اهمیت دارد. درد در ساعات اول متوسط است اما با پیشرفت ایسکمی به‌تدریج شدیدتر می‌شود. نوع غیرایسکمیک با نعوظ نیمه‌سفت، کمدرد یا بی‌درد و معمولاً سابقه تروما تظاهر میکند. شرح‌حال کامل دارویی در همه موارد الزامی است.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص اولیه بالینی است، اما گازومتری خون اسفنجی برای تأیید نوع ایسکمیک و تعیین فوریت درمان ضروری است.
| پارامتر | ایسکمیک (low-flow) | غیرایسکمیک (high-flow) |
|---|---|---|
| PO₂ | < ۳۰ mmHg | > ۹۰ mmHg |
| PCO₂ | > ۶۰ mmHg | < ۴۰ mmHg |
| pH | < ۷.۲۵ | ~۷.۴۰ |
| رنگ خون | تیره/کبود | قرمز روشن |
| سونوگرافی داپلر | جریان غایب یا کاهشیافته | جریان افزایشیافته |
نکته بالینی: نمونه گازومتری باید مستقیماً از corpus cavernosum گرفته شود، نه از خون وریدی یا شریانی محیطی. pH < ۷.۲۵ همراه با PO₂ < ۳۰ mmHg پریاپیسم ایسکمیک را تأیید و مداخله فوری را الزامی میکند.
CBC برای شناسایی بیماری زمینه‌ای خونی اندیکاسیون دارد. سونوگرافی داپلر رنگی در موارد مشکوک به نوع غیرایسکمیک یا عدم پاسخ به درمان اولیه کاربرد دارد.
۵تشخیص‌های افتراقی
- نعوظ فیزیولوژیک طولانی: بدون درد و مرتبط با تحریک جنسی
- بیماری پیرونی (Peyronie) در فاز حاد: درد موضعی، پلاک قابل لمس، نعوظ ناقص یا انحراف
- هماتوم تروماتیک آلت: سابقه ضربه، کبودی و تورم بدون نعوظ واقعی
- عفونت و آبسه موضعی: تب، قرمزی و ترشح همراه
۶تدبیر درمانی
پریاپیسم ایسکمیک اورژانس فوری است:
- آسپیراسیون اسفنجی: تخلیه خون با سوزن ۱۸-۱۶ گیج از corpus cavernosum، همراه آبیاری با نرمال‌سالین.
- تزریق سمپاتومیمتیک اینتراکاورنوس: فنیلافرین داروی انتخابی است؛ ۱۰۰ تا ۵۰۰ میکروگرم رقیقشده در ۱ mL نرمال‌سالین، هر ۳ تا ۵ دقیقه، حداکثر ۱ mg در ساعت. پایش فشار خون و ECG در بیماران با سابقه قلبیعروقی توصیه می‌شود.
- جراحی شانت: در صورت عدم پاسخ پس از ۴ تا ۸ ساعت درمان دارویی؛ شانت دیستال (Winter، Ebbehøj) ارجح است. در پریاپیسم بیش از ۷۲ ساعت، پروتز آلت اولیه گزینه‌ای است که باید با بیمار مطرح شود.
پریاپیسم غیرایسکمیک: آمبولیزاسیون انتخابی شریانی روش اول انتخاب است و اورژانس نیست.
نوع موجی: فلوتامید یا آگونیست‌های GnRH برای پیشگیری از عود به کار می‌روند؛ در بیماری داسی‌شکل هیدروکسی‌اوره و برنامه تبادل خون مکمل درمان هستند.
۷عوارض و پیش‌آگهی
درمان در پنجره ۴ تا ۶ ساعت اول پیش‌آگهی عملکردی مطلوبی دارد. تأخیر ۲۴ تا ۴۸ ساعت خطر اختلال نعوظ دائمی را به بیش از ۵۰ درصد می‌رساند. عوارض اصلی شامل فیبروز و آتروفی جسم اسفنجی، کوتاهی و انحراف آلت و اختلال نعوظ با نیاز احتمالی به پروتز است. در بیماران مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل، هماهنگی با هماتولوژی برای بهینه‌سازی درمان بیماری زمینه‌ای — هیدروکسی‌اوره، تبادل خون دوره‌ای — پس از اپیزود حاد ضروری است.