آدنومیوز (Adenomyosis) یکی از علل شایع دیسمنوره و خونریزی رحمی غیرطبیعی در زنان باروری‌پذیر است که اغلب دیر شناخته می‌شود. حضور غدد و استروما آندومتریال در عمق میومتر، رحم را به کانونی از التهاب مزمن و پاسخ غیرطبیعی به هورمون‌ها تبدیل می‌کند. تشخیص به‌موقع و انتخاب صحیح استراتژی درمانی در حفظ کیفیت زندگی و باروری بیمار نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
آدنومیوز در ۲۰ تا ۳۵ درصد زنان یافت می‌شود، اما شیوع واقعی به روش تشخیص بستگی دارد؛ در مطالعات هیستولوژیک پس از هیسترکتومی تا ۶۵ درصد گزارش شده است. بیشترین بروز در دهه چهارم و پنجم زندگی و در زنان چندزا دیده می‌شود. همراهی با آندومتریوز در حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد موارد وجود دارد. سابقه عمل رحم — سزارین، کورتاژ، یا میومکتومی — یک عامل خطر شناخته‌شده به شمار می‌رود.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
مکانیسم دقیق هنوز روشن نیست. دو نظریه اصلی مطرح است: تهاجم مستقیم لایه بازالیس آندومتر به میومتر از طریق اختلال در ناحیه اتصال (Junctional Zone)، و تمایز دنووو از پیش‌سازهای مولرین. هر دو مسیر به وابستگی استروژنی بیماری اشاره دارند. مقاومت به پروژسترون، افزایش آروماتاز موضعی، و نشانگرهای التهابی بالا مانند IL-6 و Cox-2 در بافت مبتلا یافت می‌شوند. نتیجه این اختلالات، انقباض غیرهماهنگ میومتر، اسپاسم عروقی، و ایسکمی موضعی است که زمینه دیسمنوره و خونریزی را توضیح می‌دهد.
۳تظاهرات بالینی
سه‌گانه کلاسیک شامل دیسمنوره پیشرونده، خونریزی شدید قاعدگی (منوراژی)، و رحم بزرگ‌شده و حساس است. با این حال تا یک‌سوم بیماران بدون علامت هستند. درد لگنی مزمن، دیسپارونیا عمقی، و احساس فشار لگنی از یافته‌های همراه‌اند. در معاینه، رحم اغلب گلوبولار، یکنواخت‌بزرگ‌شده، و در فاز قاعدگی حساس است — برخلاف فیبروم که معمولاً نامتقارن است.
نکته بالینی: دیسمنوره‌ای که در ابتدا خفیف بوده اما با هر سیکل تشدید می‌یابد و به NSAID پاسخ ناکافی می‌دهد، باید آدنومیوز را در فهرست افتراقی قرار دهد — حتی پیش از انجام تصویربرداری.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
سونوگرافی ترانس‌واژینال (TVUS) اولخط تصویربرداری است. یافته‌های حمایتی شامل میومتر ناهمگن، کیست‌های میومتریال، خطوط اکوژنیک زیرآندومتریال، و ضخامت ناحیه اتصال بیش از ۱۲ mm است. MRI معیار مرجع است؛ JZ ≥ ۱۲ mm یا نسبت JZ به ضخامت کل دیواره ≥ ۴۰٪ معیار تشخیصی پذیرفته‌شده به شمار می‌رود. تأیید قطعی تنها از طریق هیستولوژی پس از هیسترکتومی ممکن است. آزمایش‌های کمکی شامل CBC برای بررسی کم‌خونی فقرآهن، TSH برای رد بیماری تیروئید، و در موارد منتخب CA-125 (که در آدنومیوز میتواند بالا باشد اما غیراختصاصی است) می‌باشد.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | تفاوت کلیدی با آدنومیوز |
|---|---|
| فیبروم رحمی (لیومیوم) | رحم نامتقارن، ماس مجزا در سونوگرافی |
| آندومتریوز | کانون‌های خارج رحمی، کیست اواریان، JZ طبیعی در MRI |
| پولیپ آندومتریال | خونریزی بدون دیسمنوره غالب، سونوهیستروگرافی مثبت |
| سرطان آندومتر | خونریزی پس از یائسگی، بیوپسی ضروری |
| بیماری التهابی لگن | تب، ترشح چرکی، ESR/CRP بالا، پاسخ به آنتی‌بیوتیک |
۶تدبیر درمانی
انتخاب درمان به شدت علائم، سن بیمار، و برنامه باروری بستگی دارد.
درمان دارویی (گام اول):
- NSAIDها: برای کنترل دیسمنوره؛ ایبوپروفن ۴۰۰ تا ۶۰۰ mg هر ۶ تا ۸ ساعت در روزهای دردناک.
- IUD آزادکننده لوونورژسترل (LNG-IUS): موثرترین گزینه غیرجراحی برای کاهش هم‌زمان خونریزی و درد؛ خط اول در زنانی که نیاز باروری فوری ندارند.
- پروژسترون خوراکی: مانند دیدروژسترون ۱۰ mg دو بار در روز از روز ۵ تا ۲۵ سیکل.
- OCP ترکیبی مداوم: برای کنترل علائم در زنان مناسب از نظر بالینی.
- آگونیست GnRH: لوپرولید ۳.۷۵ mg IM ماهانه تا ۶ ماه، معمولاً بهعنوان پل درمانی پیش از جراحی یا کاهش حجم رحم.
گزینه‌های مداخله‌ای و جراحی:
- آمبولیزاسیون شریان رحمی (UAE): در بیمارانی که جراحی را نمی‌پذیرند؛ کارایی در آدنومیوز پایین‌تر از فیبروم است.
- آدنومیومکتومی: در آدنومیوم موضعی با هدف حفظ باروری، با نرخ عود بالا.
- هیسترکتومی: درمان قطعی در زنانی که خانواده‌شان کامل است و درمان دارویی شکست خورده.
۷عوارض و پیش‌آگهی
کم‌خونی فقرآهن ناشی از منوراژی مزمن شایع‌ترین عارضه است. ارتباط آدنومیوز با ناباروری، سقط، پره‌ترم، و اختلالات جایگزینی جفت در مطالعات نشان داده شده، هرچند رابطه علّی کاملاً اثبات نشده است. کیفیت زندگی در بیماران بدون درمان به‌طور معناداری افت می‌کند. پس از یائسگی، به دلیل کاهش استروژن، علائم معمولاً فروکش میکنند — نکته‌ای که در مشاوره با بیمارانی که به یائسگی نزدیک هستند و علائم قابل‌تحمل دارند اهمیت دارد.