فیبروم‌های رحمی (Uterine Leiomyoma) شایع‌ترین تومور خوشخیم دستگاه تناسلی زن هستند و یکی از علل اصلی هیسترکتومی در دوران پیش‌از‌یائسگی به‌شمار می‌روند. تظاهرات بالینی از بی‌علامتی کامل تا خونریزی ناتوان‌کننده و مشکلات باروری متغیر است و انتخاب روش درمانی نیازمند تطبیق دقیق با شرایط فرد است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
شیوع تجمعی فیبروم در سن ۵۰ سالگی به ۷۰–۸۰٪ در زنان سفیدپوست و بیش از ۸۰٪ در زنان آفریقایی‌تبار می‌رسد؛ با این حال تنها ۲۵–۵۰٪ موارد علامت‌دار هستند. بار بیماری در سنین باروری بیشترین است و پس از یائسگی معمولاً حجم تومور کاهش می‌یابد. عوامل خطر شناخته‌شده شامل نولی‌پاریتی، چاقی، سابقه خانوادگی مثبت و منارک زودرس است. بارداری و استعمال سیگار احتمالاً اثر محافظتی دارند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
هر فیبروم از یک تک‌سلول عضله صاف منشأ کلونال دارد. جهش‌های MED12 و بازآرایی‌های ژنی در کروموزوم ۱۲ و ۷ از یافته‌های مکرر ملکولی هستند. استروژن و پروژسترون هر دو نقش محوری در رشد دارند: استروژن بیان گیرنده‌های پروژسترون را افزایش میدهد و پروژسترون تکثیر سلولی را تحریک می‌کند. بر همین پایه، فیبروم‌ها در بارداری ممکن است رشد کنند و پس از یائسگی پسرفت می‌کنند. ماتریکس خارج‌سلولیِ فراوان حجم واقعی تومور را بیشتر از بار سلولی آن می‌کند.
۳تظاهرات بالینی
بسیاری از فیبروم‌ها بی‌علامت‌اند و به‌طور اتفاقی در سونوگرافی کشف می‌شوند. شایع‌ترین تظاهرات علامت‌دار عبارتند از:
- خونریزی غیرطبیعی رحم (AUB): منوراژی در فیبروم‌های زیرمخاطی (submucosal) شدیدتر است.
- فشار لگنی و درد: احساس پری، تکرر ادرار، یبوست یا درد حین مقاربت.
- اثر توده: هیدرونفروز یا انسداد جزئی روده در تومورهای بزرگ.
- ناباروری و عارضه بارداری: بیشتر در فیبروم‌های زیرمخاطی یا آن‌هایی که حفره رحم را تحریف می‌کنند.
نکته بالینی: درد حاد در فیبروم معمولاً نشانه دژنراسیون (necrobiosis) است، به‌ویژه در بارداری؛ درمان حمایتی با NSAIDs و استراحت کافی است و جراحی اورژانس تنها در شک به پیچش یا بی‌ثباتی همودینامیک مطرح میشود.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
سونوگرافی ترانس‌واژینال (TVS) روش اول انتخابی است. برای بررسی دقیق‌تر حفره رحم، سونوهیستروگرافی (SIS) یا هیستروسکوپی دقت افزون‌تری دارند. MRI لگن برای موارد پیچیده — تمایز از آدنومیوز یا نقشه‌برداری قبل از میومکتومی و آمبولیزاسیون — توصیه میشود.
| آزمون | هدف |
|---|---|
| CBC | بررسی کم‌خونی فقر آهن |
| TSH | رد کم‌کاری تیروئید به‌عنوان علت AUB |
| بیوپسی اندومتر | در زنان > ۴۵ سال یا با عوامل خطر هیپرپلازی |
| سونوگرافی TVS | تأیید محل، اندازه و تعداد |
| MRI لگن | نقشه‌برداری دقیق یا شک به آدنومیوز |
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | نکته تمایزدهنده |
|---|---|
| آدنومیوز | رحم کروی، یکنواخت، حساس به لمس؛ MRI تشخیصی |
| پولیپ اندومتر | ضایعه داخل‌حفره‌ای؛ SIS یا هیستروسکوپی |
| لیومیوسارکوم | نادر؛ رشد سریع یا توده در یائسگی نیاز به ارزیابی جدی دارد |
| توده تخمدان | سونوگرافی و CA-125 در موارد مشکوک |
| بارداری | رد با β-hCG |
۶تدبیر درمانی
پیگیری محافظه‌کارانه برای بیمار بی‌علامت یا در آستانه یائسگی مناسب است.
دارودرمانی:
- NSAIDs برای کنترل درد و کاهش جزئی خونریزی.
- IUD حاوی لونورژسترل: کاهش خونریزی و دیسمنوره در غیاب تحریف حفره رحم.
- آگونیست‌های GnRH (مثل لوپرولاید ۳.۷۵ mg IM ماهانه): کوچک‌کردن فیبروم تا ۳۵–۶۰٪ طی ۳–۶ ماه؛ به دلیل عوارض استخوانی به ۶ ماه محدود میشود و بیشتر پیش از جراحی کاربرد دارد.
- آنتاگونیست‌های GnRH (رلوگولیکس): کنترل سریع خونریزی بدون فلار اولیه، مناسب برای درمان طولانی‌مدت‌تر.
- ترانگزامیک اسید ۱۳۰۰ mg سه بار در روز در روزهای خونریزی: گزینه غیرهورمونی مؤثر برای کاهش حجم خونریزی.
مداخلات:
- میومکتومی هیستروسکوپیک: درمان انتخابی فیبروم زیرمخاطی در زنان خواهان حفظ باروری.
- میومکتومی لاپاروسکوپیک یا لاپاراتومیک: برای فیبروم‌های داخل‌دیواره‌ای (intramural) یا زیرسروزی (subserosal) بزرگ.
- آمبولیزاسیون شریان رحمی (UAE): گزینه مؤثر و حفظ‌کننده رحم؛ در زنانی که باروری آینده مدنظرشان است کمتر توصیه میشود.
- هیسترکتومی: درمان قطعی برای بیماران فاقد تمایل به حفظ رحم یا شکست سایر روش‌ها.
۷عوارض و پیش‌آگهی
کم‌خونی فقر آهن ناشی از منوراژی مزمن شایع‌ترین عارضه است. در بارداری، خطر زایمان زودرس، جفت‌سرراهی و پارگی رحم در سابقه میومکتومی وجود دارد. تبدیل بدخیم به لیومیوسارکوم بسیار نادر (< ۰.۵٪) است و ارتباط علّی مستقیم با فیبروم اثبات نشده است. اکثر بیماران با درمان مناسب بهبود قابل توجهی در کیفیت زندگی تجربه می‌کنند. بازگشت پس از میومکتومی در ۱۵–۳۰٪ موارد طی ۵ سال رخ میدهد؛ بنابراین پیگیری دوره‌ای ضروری است.