Ibuprofen یک داروی ضدالتهابِ غیراستروئیدی (NSAID) از زیرگروهِ مشتقاتِ پروپیونیک اسید است که با مهارِ آنزیمِ cyclooxygenase اثراتِ ضددرد، ضدالتهاب و ضدتب ایجاد میکند. کارآمدیِ بالا، دسترسیِ آسان در قالبِ فرم‌هایِ خوراکی، موضعی و وریدی، و نیمه‌عمرِ کوتاه نسبت به برخی NSAIDهایِ دیگر، این دارو را به یکی از پرمصرف‌ترین داروهایِ جهان بدل کرده است.
۱معرفی و دستهٔ دارویی
Ibuprofen از دستهٔ NSAIDها است و با مهارِ برگشت‌پذیرِ هر دو ایزوآنزیمِ cyclooxygenase-1 (COX-1) و cyclooxygenase-2 (COX-2)، سنتزِ prostaglandinها و thromboxane را کاهش می‌دهد. COX-2 آنزیمِ القایی است که در پاسخ به التهاب بیان میشود؛ مهارِ آن پایهٔ اثراتِ ضدالتهابی، ضددردی و ضدتبِ دارو را تشکیل می‌دهد. مهارِ COX-1 که در مخاطِ معده و پلاکت‌ها بیانِ طبیعی دارد، زمینه‌سازِ بخشی از عوارضِ گوارشی و اثرِ ضدپلاکتیِ این دارو است. اثرِ ضدتب از طریقِ کاهشِ تولیدِ prostaglandin E2 در هیپوتالاموس اعمال میشود.
از نظرِ فارماکوکینتیک، ibuprofen پس از مصرفِ خوراکی به‌سرعت جذب میشود و حداکثرِ غلظتِ پلاسمایی (Cmax) در ۱ تا ۲ ساعت به دست می‌آید. نیمه‌عمرِ حذفی (t₁/₂) آن ۲ تا ۴ ساعت است. پیوندِ آن به پروتئین‌هایِ پلاسمایی بیش از ۹۹٪ است. متابولیسمِ اصلی در کبد از طریقِ CYP2C9 صورت می‌گیرد و دفعِ اولیه کلیوی است.
۲موارد مصرف
Ibuprofen برایِ درمانِ دردِ خفیف تا متوسط از جمله سردرد، دردِ عضلانی-اسکلتی، دردِ پس از اعمالِ دندانپزشکی، درد پس از عمل و دیسمنورهٔ اولیه به‌کار میرود. در بیماری‌هایِ التهابیِ مزمن از جمله آرتریتِ روماتوئید، استئوآرتریت، اسپوندیلیتِ آنکیلوزان و حملاتِ حادِ نقرس نیز کاربردِ ثابت‌شده دارد. کنترلِ تب در بزرگسالان و کودکانِ بالایِ ۶ ماه از دیگر اندیکاسیون‌هایِ مهم است. فرمِ وریدیِ آن (IV) در پروتکل‌هایِ کنترلِ درد و تب در بخش‌هایِ مراقبتِ ویژه کاربرد دارد و به‌عنوانِ جایگزینِ indomethacin برایِ بستنِ مجرایِ شریانیِ باز (PDA) در نوزادانِ نارس نیز استفاده میشود.
۳دوز و نحوهٔ مصرف
Ibuprofen باید ترجیحاً همراه با غذا یا مایعاتِ کافی مصرف شود تا از تحریکِ مخاطِ گوارشی کاسته شود. رویکردِ بالینی، تجویزِ پایینترین دوزِ مؤثر برایِ کوتاهترین مدتِ ممکن است.
| اندیکاسیون | دوزِ بزرگسال (PO) | حداکثر دوزِ روزانه |
|---|---|---|
| درد خفیف تا متوسط (OTC) | 200–400 mg هر 4–6 ساعت | 1200 mg |
| درد و التهاب (نسخهای) | 400–800 mg هر 6–8 ساعت | 3200 mg |
| آرتریتِ روماتوئید / استئوآرتریت | 400–800 mg هر 6–8 ساعت | 3200 mg |
| دیسمنورهٔ اولیه | 400 mg هر 4 ساعت | 1200 mg |
| کودکان (≥ 6 ماه) | 5–10 mg/kg هر 6–8 ساعت | 40 mg/kg/day |
در نارساییِ کلیوی با eGFR 30–60 mL/min/1.73m² احتیاطِ جدی و کاهشِ دوز توصیه میشود؛ در eGFR < 30 mL/min/1.73m² مصرف توصیه نمی‌شود. در نارساییِ شدیدِ کبدی (Child-Pugh C) مصرف ممنوع است.
۴موارد منع مصرف و احتیاط
منعِ مصرفِ مطلق شاملِ سابقهٔ واکنشِ آنافیلاکتیک یا برونکواسپاسم با NSAIDها، سه‌گانهٔ Samter (آسم، حساسیتِ تنفسی به aspirin و پولیپِ بینی)، دورهٔ پس از جراحیِ CABG، سه‌ماهِ سومِ بارداری و نارساییِ شدیدِ کبدی (Child-Pugh C) است.
احتیاطِ جدی در بیمارانِ مسنتر از ۶۵ سال، دارایِ سابقهٔ زخمِ پپتیک یا خونریزیِ گوارشی، نارساییِ قلبی، هیپرتانسیونِ کنترل‌نشده یا بیماری زمینهایِ کلیوی لازم است. مصرفِ همزمانِ NSAIDهایِ دیگر، corticosteroidها یا anticoagulantها خطرِ عوارض را به طورِ قابلِ توجهی افزایش می‌دهد.
در سه‌ماهِ اول و دومِ بارداری، مصرف تنها در صورتِ ضرورتِ بالینی با حداقلِ دوز مجاز است؛ سه‌ماهِ سوم به دلیلِ خطرِ بستنِ زودرسِ ductus arteriosus و الیگوهیدرآمنیوس ممنوع است. در دورانِ شیردهی، با توجه به t₁/₂ کوتاه و دفعِ اندک در شیرِ مادر، معمولاً تحتِ نظرِ پزشک قابلِ استفاده تلقی میشود.
۵عوارض جانبی
شایع‌ترین عوارض از دستگاهِ گوارشی است. تهوع، سوءهاضمه، درد اپی‌گاستریک و اسهال در استفادهٔ کوتاه‌مدت دیده میشود، در حالی که زخمِ پپتیک، سوراخ‌شدن و خونریزیِ گوارشیِ فوقانی از عوارضِ جدی‌تری هستند که می‌توانند بدونِ علامتِ هشداردهنده رخ دهند، به‌خصوص در بیمارانِ مسن.
خطرِ قلبیعروقی شاملِ انفارکتوسِ میوکارد و سکتهٔ مغزیِ ایسکمیک با مصرفِ بلندمدت یا دوزِ بالا افزایش می‌یابد؛ این خطر در بیمارانِ دارایِ بیماری زمینهایِ قلبیعروقی بیشتر است. از نظرِ کلیوی، کاهشِ eGFR، احتباسِ سدیم و ادم، هیپرکالمی و در موارد نادر نفریتِ بینابینی ممکن است بروز کند. سردرد، سرگیجه و وزوزِ گوش از عوارضِ نورولوژیک گزارش‌شده است. واکنش‌هایِ پوستیِ شدید نظیرِ Stevens-Johnson syndrome بسیار نادر است.
۶تداخلاتِ دارویی مهم
مهم‌ترین تداخلاتِ بالینی ibuprofen با گروه‌هایِ زیر است. با warfarin و سایرِ anticoagulantها، مهارِ پلاکتی و رقابتِ پروتئینی میتواند INR را بالا برده و خطرِ خونریزی را افزایش دهد؛ پایشِ منظمِ INR الزامی است. با aspirin با دوزِ پایین، رقابت در اتصال به COX-1 پلاکتی اثرِ ضدپلاکتیِ aspirin را مختل میکند و برایِ بیمارانِ تحتِ پیشگیریِ قلبیعروقی اهمیتِ بالایی دارد. با مهارکننده‌هایِ ACE و ARBها، کاهشِ prostaglandinهایِ وازودیلاتورِ کلیوی میتواند فشارِ خون را بالا برده و خطرِ نارساییِ حادِ کلیه را افزایش دهد. با lithium و methotrexate، ibuprofen دفعِ کلیویِ این داروها را کاهش می‌دهد و سطحِ پلاسماییِ آن‌ها را به حدِ سمیت می‌رساند؛ پایشِ سطحِ دارو اجباری است. با SSRIها نیز خطرِ خونریزیِ گوارشی به دلیلِ اثرِ هم‌افزایانه بر مهارِ پلاکتی افزایش می‌یابد.
۷نکاتِ بالینی و پایش
نکتهٔ بالینی: در بیمارانی که aspirin با دوزِ پایین برایِ پیشگیریِ ثانویهٔ قلبیعروقی مصرف می‌کنند، ibuprofen نباید داروِ اولِ انتخاب برایِ کنترلِ درد باشد. در صورتِ ضرورت، aspirin باید حداقلِ ۳۰ دقیقه پیش از ibuprofen مصرف شود تا اثرِ ضدپلاکتی حفظ گردد؛ در غیرِ این‌صورت، acetaminophen یا celecoxib گزینههایِ ایمنتری هستند.
پایشِ عملکردِ کلیه (BUN، creatinine، eGFR) و فشارِ خون، به‌ویژه در بیمارانِ مسن، مبتلایانِ به دیابتِ نوعِ ۲ یا نارساییِ قلبی، پیش از شروع و در طولِ درمانِ طولانی‌مدت توصیه میشود. در بیمارانِ پرخطر از نظرِ عوارضِ گوارشی (سن > 65 سال، سابقهٔ زخمِ پپتیک، مصرفِ همزمانِ corticosteroid یا anticoagulant)، تجویزِ همزمانِ یک مهارکننده‌ٔ پمپِ پروتون (PPI) مانندِ omeprazole 20 mg در روز توصیه میشود. در صورتِ دهیدراتاسیون یا کاهشِ حجمِ مؤثرِ گردشِ خون از هر علتی، ibuprofen باید تا اصلاحِ وضعیتِ مایعات قطع یا به حداقل کاهش داده شود. در کودکانِ مبتلا به varicella، مصرفِ ibuprofen به دلیلِ ارتباطِ احتمالیِ NSAIDها با عفونتِ شدیدِ بافتِ نرم ناشی از استرپتوکوکِ گروهِ A با احتیاط همراه باشد.