برونشیت حاد یکی از شایع‌ترین علل مراجعه به مطب در فصل سرما است؛ بیماری‌ای خودمحدودشونده که در عین شیوع بالا، اغلب با آنتیبیوتیک بیش از حد درمان می‌شود. چالش اصلی نه تشخیص آن، بلکه تمایز سریع از پنومونی و مقاومت در برابر فشار تجویز آنتیبیوتیک است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
برونشیت حاد به التهاب خودمحدودشونده اپی‌تلیوم تراکئوبرونشیال گفته می‌شود که کمتر از سه هفته طول می‌کشد. شیوع آن در جمعیت عمومی حدود ۵٪ در سال است و یکی از رایج‌ترین تشخیص‌ها در کلینیک‌های سرپایی به‌شمار می‌رود. پیک بروز در پاییز و زمستان با موج‌های ویروسی تنفسی همزمان است. کودکان، سالمندان و افراد با بیماری زمینه‌ای ریوی بیشتر در معرض دوره‌های طولانی‌تر و عوارض قرار دارند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
بیش از ۹۰٪ موارد منشأ ویروسی دارند. رینوویروس، آنفلوانزا A و B، پاراآنفلوانزا، RSV و متاپنوموویروس انسانی شایع‌ترین عوامل هستند. عوامل آتیپیک مانند Mycoplasma pneumoniae و Chlamydophila pneumoniae در حدود ۵ تا ۱۰٪ موارد نقش دارند.
ویروس با اتصال به اپی‌تلیوم برونشیال، پاسخ التهابی ایجاد میکند: آزادسازی سیتوکین، ارتشاح نوتروفیلی و کاهش پاکسازی موکوسیلیاری. این التهاب گیرنده‌های زیرموکوزی سرفه را حساس میکند — مکانیسمی که توضیح می‌دهد چرا سرفه حتی هفته‌ها پس از برطرف‌شدن عفونت ادامه دارد.
۳تظاهرات بالینی
سرفه علامت محوری است و معمولاً ۱۰ تا ۲۰ روز، گاهی تا سه هفته، ادامه می‌یابد. خلط ممکن است شفاف، سفید یا زرد-سبز باشد؛ رنگ خلط بهتنهایی نشانه عفونت باکتریایی نیست، چراکه نوتروفیلهای فعالشده در پاسخ ویروسی هم خلط را رنگی میکنند. احساس فشار قفسه سینه، خس‌خس (Wheeze) خفیف و تب پایین‌رده یا بدون تب از علائم شایع همراه هستند. تب بالا، تاکی‌پنه، تاکی‌کاردی یا یافته‌های فوکال در معاینه ریه باید پنومونی را مطرح کند.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص بالینی است. در فرد بدون بیماری زمینه‌ای با سرفه حاد و معاینه ریه طبیعی، هیچ ورک‌آپ اضافی لازم نیست.
نکته بالینی: اگر هر یک از موارد زیر وجود داشت، رادیوگرافی قفسه سینه برای رد پنومونی الزامی است؛ این موارد نه به‌صورت مجموعی، بلکه هر کدام بهتنهایی نشانه خطر هستند.
| پارامتر | آستانه نگرانکننده |
|---|---|
| ضربان قلب | > 100 bpm |
| تعداد تنفس | > 24 در دقیقه |
| دمای بدن | > 38°C |
| SpO₂ | < 95% |
| معاینه ریه | کراکل، کاهش صدا یا داینس |
| سن | > 65 سال با علائم ابهامآمیز |
CBC و CRP در موارد غیرعارضه‌دار روتین نیستند و نباید به‌صورت سیستماتیک درخواست شوند.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی افتراقی کلیدی |
|---|---|
| پنومونی | تب بالا، تاکی‌پنه، کراکل فوکال، انفیلتره در رادیوگرافی |
| آسم | سابقه قبلی، ویز منتشر، پاسخ به برونکودیلاتور |
| سیاهسرفه | سرفه پاروکسیسمال > 2 هفته، صدای وووپ، لنفوسیتوز |
| GERD | سرفه خشک وابسته به وضعیت، بدون تب یا عفونت همراه |
| نارسایی قلبی | دیسپنه با خوابیدن، کراکل دوطرفه پایه، ادم محیطی |
| سل ریوی | سرفه > 3 هفته، تعریق شبانه، کاهش وزن، ریسک فاکتور |
۶تدبیر درمانی
درمان اصلی حمایتی است. آنتیبیوتیک در برونشیت حاد ویروسی اثربخشی بالینی معناداری ندارد و تجویز روتین آن تنها مقاومت دارویی ایجاد میکند.
اقدامات اولیه:
- استراحت نسبی و دریافت کافی مایعات
- ضدتب در صورت نیاز: ایبوپروفن 400 mg هر 8 ساعت یا استامینوفن 500 mg هر 6-4 ساعت
کنترل سرفه:
- دکسترومتورفان 15 تا 30 mg هر 6-4 ساعت برای سرفه خشک آزاردهنده
- گایافنزین برای رقیق‌کردن ترشحات در صورت خلط غلیظ
برونکودیلاتاتور:
در صورت ویز یا احساس فشار قفسه سینه، سالبوتامول (آلبوترول) اسپری تنفسی 2 پاف هر 4 تا 6 ساعت توصیه می‌شود؛ شواهد نشان می‌دهند در کاهش مدت سرفه در برخی بیماران موثر است.
آنتیبیوتیک تنها در موارد مشخص جایگاه دارد: سیاهسرفه تایید‌شده (آزیترومایسین 500 mg روز اول، سپس 250 mg برای 4 روز) یا نقص ایمنی شدید با شواهد عفونت باکتریایی همراه.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پیش‌آگهی در بیماران سالم عالی است و اغلب موارد ظرف یک تا سه هفته بهبود می‌یابند. سرفه پستوایرال که در اثر حساسیت گذرای گیرنده‌های برونشیال ایجاد می‌شود، میتواند تا شش هفته ادامه داشته باشد و نگرانکننده نیست. در افراد با COPD، آسم یا نقص ایمنی، خطر تشدید بیماری زمینه‌ای و پیشرفت به پنومونی بیشتر است. عود مکرر (بیش از سه بار در سال) نشانه‌ای برای ارزیابی آسم پنهان، برونشیت مزمن یا ریفلاکس معده‌ای-مری‌ای است.