سلولیت اوربیتال عفونتی جدی و بینایی‌تهدیدکننده است که بافت‌های نرم اوربیت خلف سپتوم اوربیتال را درگیر می‌کند. تشخیص و درمان سریع آن برای پیشگیری از عوارض تهدیدکننده حیات — از کوری تا مننژیت — از اهمیت بالایی برخوردار است. شناخت وجه‌تمایز آن از سلولیت پرسپتال (پیش‌سپتومی) در تصمیم‌گیری بالینی محوری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
سلولیت اوربیتال (Orbital Cellulitis) عفونت بافت‌های نرم اوربیت خلف سپتوم اوربیتال است. این بیماری در تمام سنین رخ می‌دهد اما در کودکان — به‌ویژه زیر ۱۰ سال — شیوع بیشتری دارد. حدود ۸۶ تا ۹۸ درصد موارد در بزرگسالان و بخش عمده‌ای در کودکان ثانویه به سینوزیت — به‌خصوص سینوزیت اتموئید — است. بروز در فصل‌های سرد، که عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی افزایش می‌یابند، بیشتر است. جنس مذکر اندکی بیشتر مبتلا میشود.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
شایع‌ترین مسیر انتشار عفونت، گسترش مستقیم از سینوس‌های پارانازال — به‌ویژه سلول‌های هوایی اتموئید که دیواره مدیال اوربیت را تشکیل می‌دهند — است. وریدهای اتموئید فاقد دریچه‌اند و جریان دوطرفه دارند؛ این ویژگی انتشار عفونت به اوربیت را تسهیل می‌کند. راه‌های دیگر عبارتند از: تروما، جراحی اوربیت یا پلک، داکریوسیستیت، عفونت دندانی، و به‌ندرت باکتریمی.
عوامل میکروبی شایع شامل Staphylococcus aureus (از جمله MRSA)، Streptococcus pneumoniae، Streptococcus pyogenes، و در کودکان کوچک‌تر Haemophilus influenzae هستند. در موارد سینوزیت‌محور، عفونت چندمیکروبی با حضور بی‌هوازی‌ها رایج است.
۳تظاهرات بالینی
تظاهرات سلولیت اوربیتال طیفی از پروپتوز تا اختلال حرکت چشم و از درد اوربیتال تا کاهش حدت بینایی را در بر می‌گیرد. سردرد، تب، و علائم سینوزیت پیش‌درآمد یا همراه معمول‌اند.
یافته‌های کلیدی شامل:
- پروپتوز (Proptosis) و کموزیس
- اوفتالموپلژی دردناک: محدودیت یا فقدان حرکت کره چشم
- ادم و اریتم پلک — معمولاً یک‌طرفه
- درد با حرکت چشم
- کاهش حدت بینایی — نشانه‌ای نگران‌کننده از درگیری عصب بینایی یا کمپارتمان‌سیندروم اوربیتال
نکته بالینی: تمایز سلولیت اوربیتال از سلولیت پرسپتال بر اساس وجود پروپتوز، اوفتالموپلژی، یا کاهش بینایی است. سلولیت پرسپتال پلک را درگیر می‌کند اما حرکت چشم و حدت بینایی دست‌نخورده می‌مانند.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
- CBC، CRP، ESR: ارزیابی شدت التهاب و پایش پاسخ به درمان.
- کشت خون: در بیماران با تب بالا یا شک به باکتریمی.
- CT اوربیت و سینوس با کنتراست: اولویت اول تصویربرداری؛ مشخص می‌کند درگیری خلف سپتوم است یا پرسپتال، آبسه زیرپریوستئال (Subperiosteal Abscess) یا اوربیتال وجود دارد، و گسترش اینتراکرانیال رخ داده یا نه.
- MRI با گادولینیوم: در شک به ترومبوز سینوس کاورنوس، آبسه مغزی، یا مننژیت ترجیح دارد.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | ویژگی افتراقی |
|---|---|
| سلولیت پرسپتال | ادم پلک بدون پروپتوز، بدون اوفتالموپلژی، CT طبیعی |
| آبسه زیرپریوستئال | CT: جمع‌شدن مایع بین پریوست و دیواره اوربیت |
| ترومبوز سینوس کاورنوس | تب بالا، درگیری دوطرفه، فلج اعصاب کرانیال III، IV، VI |
| موکورمیکوزیس اوربیتال | دیابت یا نقص ایمنی، پیشرفت سریع، اسکار سیاه مخاطی |
| تومور اوربیت | بدون تب، پروپتوز بدون درد، پیشرفت تدریجی |
۶تدبیر درمانی
بستری و آنتیبیوتیک وریدی پایه درمان است. رژیم انتخابی براساس شدت بیماری و اپیدمیولوژی محلی تعیین میشود:
- درمان اولیه (بدون شک به MRSA): آمپی‌سیلین-سولباکتام ۳ گرم هر ۶ ساعت IV، یا سفتریاکسون ۲ گرم روزانه + متروندازول ۵۰۰ mg هر ۸ ساعت IV
- شک به MRSA یا بیمار پرخطر: وانکومایسین ۱۵–۲۰ mg/kg هر ۸–۱۲ ساعت IV همراه پوشش گرم‌منفی
- موکورمیکوزیس: آمفوتریسین B لیپوزومال + دبریدمان جراحی اورژانسی
مدت درمان وریدی معمولاً ۵ تا ۷ روز است؛ با پاسخ بالینی به رژیم خوراکی تغییر می‌یابد تا جمعاً ۲ تا ۳ هفته تکمیل شود.
اندیکاسیونهای جراحی:
- آبسه اوربیتال یا زیرپریوستئال بزرگ تأییدشده با CT
- عدم پاسخ به ۴۸ ساعت آنتیبیوتیک وریدی
- کاهش حدت بینایی یا بدتر شدن اوفتالموپلژی
درناژ جراحی سینوس نیز در سینوزیت مقاوم یا کمک به تخلیه آبسه اوربیتال توسط ENT انجام میشود.
۷عوارض و پیش‌آگهی
با تشخیص و درمان به‌موقع، پیش‌آگهی بینایی در اغلب بیماران خوب است. تأخیر در درمان می‌تواند به عوارض زیر منجر شود:
- کاهش دائم یا از دست‌دادن کامل بینایی به علت نوروپاتی ایسکمیک یا کمپارتمان‌سیندروم
- ترومبوز سینوس کاورنوس با مرگ‌ومیر ۱۵ تا ۳۰ درصد
- مننژیت و آبسه مغزی
- سپسیس و پانوفتالمیت
مرگ‌ومیر کلی در عصر آنتیبیوتیک کمتر از ۱ درصد است، اما عوارض نورولوژیک در موارد با تأخیر تشخیص یا نقص ایمنی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد.