پسوریازیس (Psoriasis) یک بیماری التهابی مزمن پوست با پاتوژنز ایمونولوژیک است که سیر عودکننده دارد و می‌تواند علاوه بر پوست، مفاصل و سلامت سیستمیک بیمار را تحت تأثیر قرار دهد. شیوع جهانی آن حدود ۲-۳٪ است و به دلیل ماهیت مزمن، بار روانی-اجتماعی بالا و همراهی با چندین بیماری سیستمیک، رویکردی جامع و بلندمدت می‌طلبد.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
پسوریازیس در هر دو جنس به‌طور یکسان دیده میشود و دو پیک سنی مشخص دارد: دههٔ دوم تا سوم (نوع I، سابقهٔ خانوادگی مثبت، ارتباط با HLA-Cw6) و دههٔ پنجم تا ششم (نوع II، سیر معمولاً خفیف‌تر). عوامل تشدیدکننده شناخته‌شده عبارتند از: عفونت استرپتوکوکی حلق، استرس روانی، مصرف لیتیوم، بتابلاکرها، کلروکین و NSAIDها، آسیب مکانیکی (پدیدهٔ کوبنر) و مصرف الکل.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
زمینهٔ ژنتیک قوی است؛ همخوانی در دوقلوهای یکسان به ۷۰٪ می‌رسد. پایهٔ اصلی بیماری، فعال‌شدن محور TH1/TH17 است: لنفوسیت‌های TH17 سایتوکاین‌های IL-17A، IL-22 و TNF-α ترشح می‌کنند که باعث هایپرپرولیفراسیون کراتینوسیت‌ها و کوتاه‌شدن چرخهٔ سلولی از ۲۸ روز به ۳-۴ روز می‌شوند. انباشت سلول‌های نارس در لایهٔ شاخی، پلاک‌های پوسته‌دار مشخصه را ایجاد میکند.
۳تظاهرات بالینی
شایع‌ترین شکل، پسوریازیس پلاکی است که ۸۵-۹۰٪ موارد را تشکیل می‌دهد: پلاک‌های اریتماتوز متقارن با پوسته‌های نقره‌ای روی آرنج، زانو، پوست سر و ناحیهٔ ساکرال. سایر اشکال:
- گوتات: ضایعات قطره‌ای کوچک، اغلب پس از فارنژیت استرپتوکوکی در کودکان و جوانان
- اینورس: درگیری چین‌های پوستی (اینگوینال، ناف، زیر پستان) بدون پوسته
- پوستولار: کف دست و پا یا منتشر (فونزومبوش — اورژانس پوستی با بیثباتی سیستمیک)
- اریترودرمیک: درگیری بیش از ۹۰٪ سطح بدن؛ خطر هایپوترمی و نارسایی قلبی
- آرتریت پسوریاتیک: در ۳۰٪ بیماران؛ اولیگوآرتریت نامتقارن شایع‌ترین الگوست
نکته بالینی: دو یافتهٔ اختصاصی معاینه عبارتند از علامت آسپیتز (Auspitz sign) — خونریزی نقطه‌ای پس از برداشت پوسته — و پدیدهٔ کوبنر (Koebner) — ظهور ضایعه در محل آسیب مکانیکی. غیاب این یافته‌ها تشخیص را رد نمی‌کند، اما وجود هر دو آن را تقویت میکند.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص عمدتاً بالینی است. در موارد مشکوک یا غیرقطعی، بیوپسی پوستی با هیستوپاتولوژی مشخص (پاراکراتوز، میکروآبسه منرو، طویل‌شدن ریج‌های اپیدرمی) تأییدکننده است. برای تعیین شدت و تنظیم درمان از ابزارهای زیر استفاده کنید:
| ابزار | تفسیر و کاربرد |
|---|---|
| PASI | شدت کلی؛ < ۱۰ = خفیف، ≥ ۱۰ = متوسط تا شدید |
| BSA | درصد سطح بدن درگیر؛ < ۳٪ خفیف، ۳-۱۰٪ متوسط، > ۱۰٪ شدید |
| DLQI | تأثیر بر کیفیت زندگی؛ ≥ ۱۰ = تأثیر شدید |
| IGA | ارزیابی کلی بالینگر ۰ تا ۴ |
در آرتریت پسوریاتیک: رادیوگرافی مفصل، ESR، CRP؛ در موارد پیشرفته یا مشکوک، MRI مفصلی.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | نکتهٔ افتراقی |
|---|---|
| درماتیت سبوره‌ای | پوسته‌های چرب‌تر، توزیع T-zone صورت، بدون پلاک واضح |
| اگزمای نومولار | ضایعات سکه‌ای، خارش شدید، پاسخ سریع‌تر به کورتیکواستروئید |
| پیتیریازیس روزه‌آ | ضایعهٔ herald patch، توزیع Christmas-tree، خودمحدودشونده |
| لیکن پلان | خارش شدید، ویکهام استریا، درگیری احتمالی مخاط دهان |
| تینه‌آ کورپوریس | لبه‌های فعال، کشت یا آزمون KOH مثبت |
۶تدبیر درمانی
درمان بر اساس شدت (PASI/BSA/DLQI) و پاسخ قبلی تنظیم میشود.
موارد خفیف (PASI < 10، BSA < 10٪): درمان موضعی کافی است:
- کورتیکواستروئید موضعی: کلوبتازول پروپیونات ۰.۰۵٪ برای بدن؛ هیدروکورتیزون ۱٪ یا دگزامتازون ۰.۱٪ برای صورت و چین‌ها
- آنالوگ ویتامین D: کلسیپوتریول — ترکیب با کورتیکواستروئید اثربخشی بیشتری دارد
- رتینوئید موضعی: تازاروتن ۰.۰۵-۰.۱٪ برای پلاک‌های مقاوم
موارد متوسط تا شدید (PASI ≥ 10 یا DLQI ≥ 10):
- فتوتراپی NB-UVB: خط اول؛ بی‌خطر در بارداری
- متوترکسات: ۱۰-۲۵ mg/هفته خوراکی یا تزریقی؛ پایش دوره‌ای CBC و LFT ضروری است
- سیکلوسپورین: ۲.۵-۵ mg/kg/روز؛ استفادهٔ کوتاه‌مدت؛ پایش فشارخون و کراتینین
- آسیترتین: ۰.۵-۱ mg/kg/روز؛ ممنوع در بارداری و تا ۳ سال پس از قطع
- بیولوژیک‌ها (در شکست خط دوم یا DLQI ≥ ۱۰ با PASI بالا): آنتیTNF (آدالیمومب، اتانرسپت)، آنتیIL-17 (سکوکینوماب، ایکسه‌کیزوماب)، آنتیIL-23 (گوسلکوماب، ریسانکیزوماب)
- آپرمیلاست (مهارگر PDE4): گزینه‌ای برای موارد متوسط بدون تمایل به بیولوژیک
۷عوارض و پیش‌آگهی
پسوریازیس با افزایش خطر سندرم متابولیک، بیماری قلبی-عروقی (خطر انفارکتوس تقریباً دو برابر در موارد شدید)، افسردگی، اضطراب و بیماری کبد چرب غیرالکلی همراه است. آرتریت پسوریاتیک در صورت تأخیر در درمان می‌تواند به تخریب مفصلی برگشت‌ناپذیر منجر شود. سیر بیماری مزمن-عودکننده است و هدف درمان، کنترل فعالیت بیماری، کاهش سطح درگیری پوستی و بار روانی-اجتماعی است؛ بهبودی کامل و پایدار نادر است.