آنفلوانزا شایع‌ترین عفونت حاد ویروسی دستگاه تنفسی است که هر ساله موجهای اپیدمیک با بار بیماری قابل‌توجه ایجاد میکند. تمایز بالینی آن از سایر عفونت‌های تنفسی ویروسی از این جهت اهمیت دارد که درمان اختصاصی ضدویروسی، در صورت شروع زودهنگام، سیر بیماری را کوتاه میکند و از عوارض جدی در گروههای پرخطر پیشگیری میکند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
آنفلوانزا عمدتاً در فصل سرد با اوج بین دی تا اسفند در نیمکره شمالی شایع میشود و از طریق ذرات تنفسی و تماس با سطوح آلوده منتقل می‌گردد. دوره کمون ۱ تا ۴ روز است. گروههای پرخطر برای عوارض شدید شامل سالمندان بالای ۶۵ سال، کودکان زیر ۵ سال، افراد با نقص ایمنی، بیماری‌های مزمن قلبی-ریوی، دیابت، چاقی (BMI ≥ ۴۰) و زنان باردار می‌شوند. مرگ‌ومیر قابل‌توجه عمدتاً در همین جمعیت‌ها رخ میدهد.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
ویروس‌های آنفلوانزا از خانواده Orthomyxoviridae هستند. تیپ A مسئول اپیدمی‌های بزرگ و پاندمی‌هاست؛ تیپ B اپیدمی‌های فصلی خفیف‌تر ایجاد میکند؛ تیپ C از نظر بالینی اهمیت کمتری دارد. هماگلوتینین (H) و نورامینیداز (N) ابزارهای اصلی بیماری‌زایی آنفلوانزا A هستند و جهش‌های آنتی‌ژنیک (antigenic drift و shift) موجب فرار از ایمنی قبلی می‌شوند.
ویروس به اپیتلیوم دستگاه تنفسی متصل میشود، نکروز سلولی و پاسخ التهابی موضعی و سیستمیک ایجاد میکند. در موارد شدید، طوفان سایتوکاین و درگیری پارانشیم ریه می‌تواند به سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS) بیانجامد.
۳تظاهرات بالینی
شروع ناگهانی تب (معمولاً ≥ ۳۸°C)، لرز، میالژی شدید، سردرد و احساس بدحالی وجه مشخصه آنفلوانزاست. علائم تنفسی (سرفه خشک، گلودرد، گرفتگی بینی) معمولاً ثانویه‌اند. تب و علائم سیستمیک ۳ تا ۵ روز طول می‌کشند؛ سرفه و خستگی ممکن است تا دو هفته ادامه یابند.
در سالمندان و بیماران با نقص ایمنی، تظاهر آتیپیک شایع‌تر است: تب ممکن است غایب باشد و اختلال هوشیاری یا علائم گوارشی پیش‌نما باشند.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
در موج اپیدمیک، تشخیص بالینی با دقت مناسب قابل قبول است. تست سریع آنتیژن (Rapid Antigen Test) اختصاصیت خوب اما حساسیت متوسط دارد؛ نتیجه منفی در صورت احتمال بالای بیماری، تشخیص را رد نمی‌کند. RT-PCR استاندارد طلایی است و در موارد زیر اولویت دارد:
- بستری با علائم تنفسی جدی
- تردید در تشخیص با اثر مستقیم بر تصمیم درمانی
- بیمار با نقص ایمنی
در گروههای پرخطر یا علائم شدیدتر، CBC، CRP، LFT، اشباع اکسیژن (SpO₂) و رادیوگرافی قفسه سینه (CXR) ارزیابی پایه را تشکیل می‌دهند.
نکته بالینی: در بیمار پرخطر یا بستری، شروع درمان ضدویروسی نباید منتظر تأیید RT-PCR بماند؛ هر ساعت تأخیر در ۴۸ ساعت اول با کاهش معنادار اثربخشی همراه است.
۵تشخیص‌های افتراقی
| بیماری | شروع | تب | میالژی | ویژگی مشخصه |
|---|---|---|---|---|
| آنفلوانزا | ناگهانی | بالا | شدید | علائم سیستمیک غالب |
| سرماخوردگی (Rhinovirus) | تدریجی | خفیف یا ندارد | خفیف | علائم بینی غالب |
| COVID-19 | تدریجی | متغیر | متوسط | فقدان حس بویایی/چشایی |
| RSV | تدریجی | متغیر | خفیف | بیشتر در نوزادان و سالمندان |
| پنومونی باکتریایی | متغیر | بالا، مداوم | ممکن | تنگی نفس، کراکل، CXR غیرطبیعی |
۶تدبیر درمانی
درمان حمایتی پایه مراقبت در همه بیماران است: استراحت، مایعات کافی و تسکین تب با استامینوفن (۵۰۰–۱۰۰۰mg هر ۶ ساعت در بزرگسال). از آسپیرین در کودکان و نوجوانان به دلیل خطر سندرم ریی اجتناب شود.
درمان ضدویروسی در گروههای پرخطر، بیماری متوسط تا شدید یا هر بیمار بستری در اولین فرصت آغاز شود:
| دارو | دوز بزرگسال | مدت |
|---|---|---|
| اوسلتامیویر (Oseltamivir) | ۷۵mg دو بار در روز | ۵ روز |
| زانامیویر (Zanamivir) | ۱۰mg استنشاقی دو بار در روز | ۵ روز |
| بالوکساویر (Baloxavir) | دوز واحد بر اساس وزن | یک بار |
در بیماران بستری با نقص ایمنی، اوسلتامیویر خوراکی ترجیح دارد و مدت درمان ممکن است به ۱۰ روز افزایش یابد. آنتی‌بیوتیک تنها در صورت شواهد سوپرانفکشن باکتریایی تجویز شود.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پنومونی شایع‌ترین عارضه جدی است که می‌تواند اولیه (ویروسی، مستقیم) یا ثانویه (باکتریایی، عمدتاً Streptococcus pneumoniae و Staphylococcus aureus) باشد. سایر عوارض شامل میوکاردیت، آنسفالیت، تشدید بیماری‌های زمینه‌ای مزمن و در کودکانی که آسپیرین دریافت کرده‌اند، سندرم ریی است.
پیش‌آگهی در اکثر بزرگسالان سالم خوب است و بهبودی کامل معمولاً طی ۱ تا ۲ هفته رخ میدهد. مرگ‌ومیر عمدتاً در سالمندان بستری، نوزادان و بیماران با نقص ایمنی مشاهده میشود. واکسیناسیون سالانه مؤثرترین ابزار پیشگیری از عوارض شدید در گروههای پرخطر است.