برقگرفتگی یک اورژانس چندسیستمی است که شدت آن از سوختگی موضعی پوستی تا ایست قلبی-تنفسی فوری متغیر است. آسیب الکتریکی اغلب ظاهر فریبنده‌ای دارد؛ نقاط ورود و خروج کوچک ممکن است پنهان‌کننده تخریب وسیع بافت عمقی در امتداد مسیر جریان باشند. ارزیابی سریع و ورک‌آپ سیستماتیک برای کشف آسیب‌های پنهان قلبی، عضلانی و عصبی ضروری است.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
آسیب الکتریکی حدود ۳ تا ۴ درصد از کل موارد بستری ناشی از سوختگی را تشکیل میدهد. مرگ‌ومیر در تماس با ولتاژ بالا (بیش از ۱۰۰۰ ولت) به ۱۵ تا ۲۰ درصد می‌رسد، در حالی که ولتاژ پایین معمولاً پیش‌آگهی بهتری دارد مگر در موارد آریتمی. کارگران صنعت برق و ساختمان، و کودکان زیر شش سال (تماس با پریز) دو گروه پرخطر اصلی‌اند. صاعقه‌زدگی (lightning strike) شکل مجزایی است با انرژی بسیار بالا و مدت تماس کوتاه که الگوی آسیبی متفاوتی ایجاد میکند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
جریان متناوب (AC) در فرکانس ۵۰ تا ۶۰ هرتز خطرناکتر از جریان مستقیم (DC) است، زیرا میتواند انقباض تتانیک عضلات را القا کند — و به این دلیل مدت تماس طولانی‌تر میشود — و فیبریلاسیون بطنی را برانگیزد. مکانیسم اصلی آسیب بافتی، گرمای ژول است: انرژی الکتریکی در مسیر خود به حرارت تبدیل میشود و بافت‌های کم‌مقاومت مانند عصب و عروق بیشترین آسیب را می‌بینند. الکتروپوراسیون غشای سلولی مکانیسم مستقل دیگری است که حتی بدون آسیب حرارتی شدید، مرگ سلولی را در پی دارد. مسیر جریان اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد: عبور جریان از دست-به-دست از قفسه سینه می‌گذرد و خطر آریتمی را به‌طور چشمگیری افزایش میدهد.
۳تظاهرات بالینی
قلبی-عروقی: فیبریلاسیون بطنی، تاکی‌کاردی بطنی، بلوک‌های هدایتی، هیپوتانسیون، ایست قلبی.
عصبی: کاهش سطح هوشیاری، آمنزی، تشنج، نوروپاتی محیطی که ممکن است با تأخیر ظاهر شود.
عضلانی-اسکلتی: رابدومیولیز، سندرم کمپارتمان، شکستگی مهره‌ها ناشی از انقباض تتانیک یا سقوط.
پوستی: نقاط ورود و خروج جریان با سوختگی موضعی؛ عمق واقعی آسیب اغلب بسیار بیشتر از آن چیزی است که معاینه پوست نشان میدهد.
چشمی: کاتاراکت با تأخیر چند هفته تا چند ماه، به‌خصوص پس از ضربه به ناحیه سر.
در صاعقهزدگان، کراونوپارالیزیس (keraunoparalysis) — فلج موقت اندام‌ها همراه با اختلال رنگ پوست — شایع است اما معمولاً خودبه‌خود برطرف میشود.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تمام بیماران با تماس ولتاژ بالا، و هر بیماری که LOC، درد قفسه سینه یا آریتمی داشته باشد، نیاز به مانیتورینگ قلبی پیوسته دارند.
| آزمایش / اقدام | هدف بالینی | یادداشت |
|---|---|---|
| ECG 12 لید | آریتمی، ایسکمی | در همه بیماران؛ مانیتورینگ حداقل ۴-۶ ساعت |
| CBC، الکترولیت‌ها، BUN، کراتینین | ارزیابی پایه | ضروری در همه موارد |
| CPK (کراتین فسفوکیناز) | رابدومیولیز | بیش از ۵ برابر نرمال: خطر آسیب کلیوی |
| آنالیز ادرار + رنگ ادرار | میوگلوبینوری | ادرار قهوه‌ای یا خون‌رنگ هشدار بالینی است |
| CPK سریال | پایش روند | هر ۶-۸ ساعت تا کاهش روشن |
| CT سر | تروما، خونریزی | در LOC یا تروما به سر |
| رادیوگرافی ستون فقرات | شکستگی | در سقوط یا انقباض تتانیک شدید |
۵تشخیص‌های افتراقی
سوختگی حرارتی خالص بدون تماس الکتریکی، ایست قلبی با علل اولیه قلبی، تروما مکانیکی ناشی از سقوط یا انفجار، سندرم کمپارتمان با علل غیرالکتریکی، و در بیماران با اغماء بدون شاهد — مسمومیت، هیپوگلیسمی یا سکته مغزی باید در تشخیص افتراقی مدنظر باشند.
۶تدبیر درمانی
در صحنه: پیش از هر اقدامی منبع برق قطع شود و ایمنی نجات‌دهنده تأمین گردد. در صورت ایست قلبی، CPR بلافاصله آغاز شود؛ پیش‌آگهی این بیماران، به‌خصوص صاعقهزدگان، نسبت به ایست قلبی با علت قلبی بهتر است.
در اورژانس: دسترسی وریدی و مانیتورینگ قلبی پیوسته فوری است. آریتمی‌ها طبق پروتکل ACLS درمان می‌شوند. دفیبریلاسیون در VF باید بدون تأخیر انجام شود.
مایعدرمانی در رابدومیولیز: هدف دیورز ۱ تا ۳ mL/kg/h با سرم نرمال سالین است. در موارد شدید (CPK بیش از ۵۰۰۰ U/L)، افزودن بیکربنات سدیم برای قلیاییکردن ادرار (pH ادرار بیش از ۶.۵) و کاهش رسوب میوگلوبین در توبول‌ها توصیه میشود. در صورت ظهور سندرم کمپارتمان، فاسیوتومی اورژانسی ضروری است.
زخم الکتریکی: برخلاف سوختگی حرارتی، زخم‌های الکتریکی عمیق خودبه‌خود التیام نمی‌یابند و نیاز به دبریدمان جراحی زودهنگام دارند. واکسیناسیون تتانوس فراموش نشود.
نکته بالینی: بیمار بدون علامت با تماس ولتاژ پایین، ECG طبیعی و بدون LOC یا آریتمی نیاز به بستری ندارد. اما تمام بیماران ولتاژ بالا (>۱۰۰۰ V) و صاعقهزدگان باید حداقل ۲۴ ساعت بستری و مانیتور شوند؛ آریتمی تأخیری ممکن است تا ۲۴ ساعت بعد ظاهر شود.
۷عوارض و پیش‌آگهی
عوارض اولیه شامل ایست قلبی، آسیب حاد کلیوی ناشی از رابدومیولیز، و نارسایی تنفسی است. عوارض تأخیری شامل نوروپاتی محیطی، اختلال شناختی، کاتاراکت، اسکار عمیق و عوارض روان‌پزشکی — از جمله اختلال استرس پس از سانحه و افسردگی — می‌شوند. پیش‌آگهی در تماس ولتاژ پایین بدون درگیری قلبی عموماً خوب است. آسیب قلبی اولیه، مسیر دست-به-دست، ولتاژ بالا و رابدومیولیز شدید با مرگ‌ومیر بالاتر و ناتوانی بلندمدت همراه‌اند. در صاعقهزدگان، پیش‌آگهی کوتاه‌مدت اغلب بهتر از انتظار است، اما عوارض شناختی و روان‌پزشکی دیررس در اکثر بازماندگان دیده میشود.