بیحسی (Numbness) و پارستزی (Paresthesia) از شایع‌ترین شکایات عصبی در مراقبت سرپایی و اورژانس هستند که طیف علل آن‌ها از کمپرشن موضعی و گذرا تا ضایعات مرکزی تهدیدکننده حیات را در برمی‌گیرد. تنوع علل و تداخل الگوهای بالینی، رویکرد منظم بر پایه آناتومی ضایعه، سیر زمانی و نشانه‌های خطر را ضروری می‌سازد.
۱اهمیت بالینی و طبقه‌بندی
بیحسی به کاهش یا فقدان حس، پارستزی به احساسات غیرطبیعی بدون محرک بیرونی (مورمور، سوزن‌سوزن، سوختن)، و دیستزی (Dysesthesia) به نوع دردناک پارستزی اطلاق می‌شود.
از نظر محل ضایعه، این علائم به چهار دسته تقسیم می‌شوند: مرکزی (مغز، ساقه مغز، نخاع)، ریشه‌ای (رادیکولوپاتی)، شبکه‌ای (پلکسوپاتی) و محیطی (نوروپاتی، فشردگی تونلی).
شرایط اورژانس که باید فوراً شناسایی شوند:
- بیحسی یک‌طرفه ناگهانی همراه ضعف، اختلال گفتار یا افتادگی صورت (سکته مغزی)
- ضعف پیشرونده دوطرفه صعودی + آرفلکسی (گیلن‌باره)
- سطح حسی مشخص همراه بیاختیاری یا احتباس ادرار/مدفوع (فشردگی نخاعی)
- شروع ناگهانی پس از تروما
۲علل و تشخیص‌های افتراقی
| دسته | علل شایع | الگوی توزیع |
|---|---|---|
| مرکزی | TIA، سکته مغزی، MS، تومور، میلوپاتی | هِمی‌بادی، سطح نخاعی، شروع ناگهانی |
| رادیکولوپاتی | دیسک گردنی/کمری، تنگی کانال | درماتومال، همراه درد انتشاری |
| پلکسوپاتی | تروما، تومور، دیابت، هرپس زوستر | چند عصبی، محدود به یک اندام |
| نوروپاتی محیطی | دیابت، اورمی، الکل، کمبود B12 | دستکشی/جوراب، دوطرفه، تدریجی |
| فشردگی تونلی | کارپال‌تونل، کوبیتال‌تونل، تارسال‌تونل | توزیع عصب خاص، همراه تریگر |
| عروقی | ایسکمی اندام، پدیده رینود | یک‌طرفه، ناگهانی، همراه سردی |
| متابولیک | هیپوکلسمی، کم‌کاری تیروئید | منتشر یا دور دهان/اندام‌ها |
| کارکردی | اضطراب، هایپرونتیلاسیون، میگرن با اورا | دور دهان، نوک انگشتان، گذرا |
۳شرح‌حال هدفمند
شروع و سیر: آیا علائم ناگهانی بوده یا تدریجی؟ پیشرونده، ثابت یا متناوب؟ رابطه با وضعیت بدن، فعالیت یا فشار؟
توزیع: کدام ناحیه؟ یک‌طرفه یا دوطرفه؟ الگوی دستکشی/جوراب (محیطی) یا نواری درماتومال (ریشه‌ای)؟ درگیری دور دهان یا صورت؟
کیفیت: مورمور، سوزن‌سوزن، سوختن یا بیحسی محض؟ درد همراه؟
علائم همراه: ضعف عضلانی؛ اختلال گفتار، تعادل یا بینایی؛ درد گردن/کمر با انتشار به اندام؛ بیاختیاری یا احتباس ادرار/مدفوع؛ سرگیجه یا دیپلوپی.
پیشینه: دیابت، بیماری کلیوی، کم‌کاری تیروئید، MS، شیمی‌درمانی، مصرف الکل مزمن، داروها (ایزونیازید، متفورمین، تالیدومید)، کمبود تغذیه‌ای.
۴معاینه فیزیکی و نشانه‌های خطر
معاینه عصبی کانونی: حس لمس، درد، دما، ارتعاش و حس عمقی (Proprioception)؛ قدرت عضلانی (مقیاس MRC) و رفلکس‌های وتری؛ تست رومبرگ و آتاکسی گام؛ اعصاب کرانیال در شک ضایعه مرکزی.
تست‌های بالینی: تینل و فالن (کارپال‌تونل)؛ SLR و فمورال استرچ (رادیکولوپاتی)؛ علامت لارمیت (MS، میلوپاتی گردنی).
| نشانه خطر | اولین احتمال |
|---|---|
| شروع ناگهانی + ضعف/اختلال گفتار/صورت | سکته مغزی یا TIA |
| سطح حسی مشخص + ضعف اندام تحتانی | فشردگی نخاعی |
| بیاختیاری/احتباس ادرار-مدفوع | فشردگی نخاعی یا سندرم کاودا اکوینا |
| ضعف صعودی پیشرونده + آرفلکسی | گیلن‌باره |
| تب + کاهش وزن + شب‌عرقی | بدخیمی یا عفونت |
| شروع پس از تروما | ضایعه نخاعی یا ریشه‌ای |
۵ورکآپ و الگوریتم تشخیصی
مرحله اول — تریاژ اورژانس: شک سکته مغزی → CT بی‌کنتراست فوری + پروتکل استروک. شک فشردگی نخاعی → MRI نخاع اورژانسی.
مرحله دوم — آزمایش‌های پایه: CBC، قند ناشتا، کراتینین، TSH، B12، فولات، CRP/ESR.
مرحله سوم — بر اساس شک بالینی:
- نوروپاتی با علت نامشخص: HbA1c، LFT، الکتروفورز پروتئین سرم، آزمون‌های اتوایمیون (ANA، ANCA)
- شک ریشه‌ای یا تونلی: MRI ستون فقرات مربوطه، EMG/NCV
- شک ضایعه مرکزی: MRI مغز با و بدون کنتراست، +/- پونکسیون کمری
- شک عروقی: داپلر اندام، ABI
نکته بالینی: EMG/NCV در هفتههای اول نوروپاتی ممکن است طبیعی باشد. در صورت شک بالینی قوی با یافتههای اولیه منفی، تکرار پس از ۳ تا ۴ هفته توجیه دارد.
۶رویکرد به علل شایع و تدبیر اولیه
نوروپاتی دیابتی: کنترل مطلوب قند هدف اصلی است. برای درد نوروپاتیک: پره‌گابالین، دولوکستین یا گاباپنتین خط اول درمان هستند.
کمبود B12: IM یا خوراکی دوز بالا (۱۰۰۰–۲۰۰۰ میکروگرم/روز)؛ در کمبود شدید یا سوءجذب، IM ترجیح دارد.
کارپال‌تونل خفیف تا متوسط: آتل مچ در شب و تغییر ارگونومی؛ تزریق کورتیکواستروئید موضعی در موارد مقاوم؛ رفع فشار جراحی برای موارد شدید.
رادیکولوپاتی: استراحت نسبی، NSAID و فیزیوتراپی؛ MRI در عدم بهبود پس از ۶ تا ۸ هفته یا وجود red flag.
هیپوکلسمی: اصلاح کلسیم IV در موارد علامت‌دار؛ بررسی PTH، ویتامین D و منیزیم.
هایپرونتیلاسیون: تنفس کنترل‌شده، تشریح مکانیسم برای بیمار، درمان اختلال اضطرابی زمینه‌ای.
۷تعیین‌تکلیف، ارجاع و پیگیری
بستری فوری:
- شک سکته مغزی یا TIA با علائم اخیر
- فشردگی نخاعی (ارجاع جراحی فوری)
- گیلن‌باره یا ضعف پیشرونده سریع (پایش تنفسی)
- هیپوکلسمی شدید با تتانی یا آریتمی
ارجاع نورولوژی سرپایی:
- شک MS یا بیماری نورون محرکه
- نوروپاتی با علت نامشخص پس از ورکآپ اولیه
- EMG/NCV ناهنجار نیازمند تفسیر تخصصی
- رادیکولوپاتی مقاوم پس از ۶ هفته درمان محافظه‌کارانه
ارجاع جراحی: فتق دیسک با ضعف، بیاختیاری یا درد غیرقابل کنترل؛ تنگی کانال علامت‌دار.
پیگیری سرپایی: موارد روشن (نوروپاتی دیابتی خفیف، کمبود B12، کارپال‌تونل) با درمان مناسب در ۴ تا ۸ هفته پیگیری می‌شوند. پیشرفت علائم یا عدم پاسخ به درمان، گسترش ورکآپ و ارزیابی تخصصی را ایجاب میکند.
نکته بالینی: در بیحسی پیشرونده بدون علت روشن، بدخیمی پنهان با سندرم پاراپلاستیک (Paraneoplastic) و MS باید در لیست افتراقی باقی بمانند تا با شواهد کافی رد شوند.