اوئیت (Uveitis) التهاب یک یا چند لایه از یووه‌آ — عنبیه، جسم مژگانی و کوروئید — است که بدون تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند به نابینایی برگشت‌ناپذیر منجر شود. تنوع اتیولوژیک گسترده این بیماری، از اختلالات خودایمنی تا عفونت‌های جدی، رویکرد سیستماتیک را برای تعیین علت و انتخاب درمان مناسب ضروری می‌کند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
اوئیت مسئول ۱۰ تا ۱۵ درصد از موارد نابینایی قابل‌پیشگیری در کشورهای توسعه‌یافته است و شیوع آن در جمعیت عمومی حدود ۱۷ تا ۵۲ مورد در ۱۰۰٬۰۰۰ نفر برآورد می‌شود. اوئیت قدامی — که به آن ایریدوسیکلیت نیز گفته می‌شود — شایع‌ترین شکل بوده و ۵۰ تا ۶۰ درصد موارد را شامل می‌گردد. اوئیت خلفی و پاناوئیت، هرچند کمتر شایع‌اند، با خطر بالاتری برای از دست دادن بینایی همراه هستند و نیاز به مداخله سریع‌تر دارند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
علل اوئیت به چهار گروه اصلی تقسیم میشوند:
- خودایمنی/ایمنی‌واسط: سارکوئیدوز، اسپوندیلوآرتروپاتی‌های HLA-B27 مثبت، آرتریت ایدیوپاتیک جوانی (JIA)، بیماری بهچت و لوپوس
- عفونی: ویروسی (CMV، HSV، VZV)، باکتریایی (سل، سیفلیس)، انگلی (توکسوپلاسموز — شایع‌ترین علت اوئیت خلفی عفونی)
- ماسکراد: لنفوم اینتراوکولار که می‌تواند تقلید اوئیت کند و به‌ویژه در بیماران مسن باید مدنظر باشد
- ایدیوپاتیک: در ۳۰ تا ۵۰ درصد موارد علت قطعی مشخص نمی‌شود
از نظر پاتوفیزیولوژی، در اشکال خودایمنی، سد خونی-چشمی (blood-ocular barrier) تحت تأثیر واکنش‌های با واسطه T-cell و ترشح سایتوکاین‌های پیش‌التهابی مثل TNF-α و IL-6 دچار اختلال می‌شود. ورود سلول‌های التهابی به خلط قدامی و زجاجیه به‌دنبال این شکست سدی، منشاء اصلی علائم بالینی است.
۳تظاهرات بالینی
تصویر بالینی بر اساس محل آناتومیک درگیری متفاوت است:
| نوع | محل درگیری | علائم شاخص |
|---|---|---|
| قدامی | عنبیه ± جسم مژگانی | درد، قرمزی، فتوفوبی، کاهش بینایی |
| میانی | زجاجیه، پارس پلانا | فلوترس، تاری بینایی، معمولاً بدون درد |
| خلفی | شبکیه، کوروئید | اختلال بینایی، اسکوتوما، فتوپسیا |
| پاناوئیت | تمام بخش‌ها | ترکیبی از همه موارد بالا |
در معاینه چراغ شکافی (slit-lamp) یافته‌های کلیدی شامل: سلول و فلر در خلط قدامی، رسوبات کراتیک (keratic precipitates)، سینکیای خلفی و در موارد شدید هیپوپیون است.
نکته بالینی: هیپوپیون در بیمار با سابقه زخم‌های دهانی-تناسلی یا HLA-B51 مثبت، بیماری بهچت را جدی مطرح می‌کند؛ این ترکیب نیاز به ارجاع فوری به روماتولوژی و چشم‌پزشکی دارد.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
ورک‌آپ بر اساس سن بیمار، یک‌طرفه یا دوطرفه‌بودن، محل آناتومیک درگیری و وجود علائم سیستمیک هدایت می‌شود:
- معاینه چشم‌پزشکی کامل: ارزیابی حدت بینایی، IOP، سلول و فلر با چراغ شکافی، فوندوسکوپی
- آزمایش‌های پایه: CBC، CRP، ESR، سرولوژی سیفلیس (RPR + TPHA)، TST یا IGRA، HLA-B27
- در موارد خاص: FFA برای ارزیابی عروق شبکیه؛ OCT برای شناسایی ادم ماکولا؛ سطح ACE و لیزوزیم در شک به سارکوئیدوز؛ PCR زجاجیه در اوئیت عفونی مشکوک
- در مشکوک به لنفوم اینتراوکولار: بیوپسی زجاجیه یا کوروئید با بررسی سیتولوژیک
۵تشخیص‌های افتراقی
- گلوکوم زاویه‌بسته حاد: درد شدید، IOP بالا، بدون سلول قابل‌توجه در خلط قدامی
- اندوفتالمیت: التهاب تهاجمی‌تر با پیشرفت سریع‌تر، معمولاً با سابقه جراحی یا تروما
- لنفوم اینتراوکولار: در بیماران مسنتر، مقاوم به کورتیکوستروئید؛ اشتباه رایج در این گروه
- سندرم ایسکمیک چشمی: ممکن است با فلر و سلول خفیف همراه باشد
- رتینیت پیگمانتوزا: بدون التهاب فعال، اما گاهی با سلول خفیف در زجاجیه همراه است
۶تدبیر درمانی
اوئیت قدامی غیرعفونی:
- پردنیزولون استات ۱٪ قطره چشمی — هر ۱ تا ۲ ساعت در مرحله حاد، با کاهش تدریجی بر اساس پاسخ
- سیکلوپلژیک (سیکلوپنتولات ۱٪ دو تا سه‌بار روزانه) برای کاهش درد ناشی از اسپاسم جسم مژگانی و پیشگیری از سینکیای خلفی
اوئیت خلفی یا پاناوئیت غیرعفونی:
- پردنیزولون خوراکی ۱ mg/kg/day (حداکثر ۸۰ mg) با کاهش تدریجی طی ۶ تا ۸ هفته
- در موارد مزمن یا وابسته به استروئید: متوترکسات ۷.۵ تا ۲۵ mg/هفته، مایکوفنولات موفتیل یا آزاتیوپرین
- در موارد مقاوم به ایمونوساپرسیو: آدالیموماب (تنها بیولوژیک با تأیید FDA برای اوئیت غیرعفونی)
اوئیت عفونی:
- توکسوپلاسموز: پریمتامین ۲۵–۵۰ mg/روز + سولفادیازین ۱–۱.۵ g چهار بار روزانه + فولینیک‌اسید
- HSV/VZV: آسیکلوویر ۸۰۰ mg پنج‌بار روزانه
- سل: رژیم استاندارد ضدسل با نظارت فوق‌تخصصی همزمان
۷عوارض و پیش‌آگهی
عوارض شایع عبارتند از: کاتاراکت زیر‌کپسول‌خلفی، گلوکوم ثانویه (هم از التهاب مستقیم و هم از مصرف طولانی‌مدت کورتیکوستروئید)، ادم ماکولا (شایع‌ترین علت کاهش بینایی پایدار)، باند کراتوپاتی در اوئیت مزمن مرتبط با JIA و جداشدگی شبکیه.
پیش‌آگهی بستگی به محل درگیری، علت زمینه‌ای و سرعت شروع درمان دارد. اوئیت قدامی ایدیوپاتیک پاسخ خوبی به درمان می‌دهد و اغلب خودمحدودشونده است. اوئیت خلفی توکسوپلاسمایی در بیماران با نقص ایمنی می‌تواند مکرراً عود کند و اسکارهای پیشرونده‌ای ایجاد نماید. پاناوئیت در بهچت یا سارکوئیدوز پیشرونده بدون ایمونوساپرسیو پایدار، خطر واقعی نابینایی دائمی دارد.