پرولاپس ارگان لگنی (Pelvic Organ Prolapse) فروافتادن یک یا چند ارگان لگنی — مثانه، رحم، راست‌روده یا طاق واژن — از جایگاه تشریحی به داخل یا فراتر از کانال واژن است. این وضعیت یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه به متخصص زنان است و بار قابل توجهی از نظر علائم کارکردی و کاهش کیفیت زندگی تحمیل میکند.
۱زمینه و اپیدمیولوژی
شیوع کلی POP در زنان بالغ بین ۳ تا ۵۰ درصد گزارش شده — این تفاوت گسترده ناشی از تعریف معاینه‌محور در مقابل علامت‌محور است. حدود ۱۱ تا ۱۹ درصد از زنان در طول زندگی تحت جراحی برای پرولاپس یا بیاختیاری ادراری قرار می‌گیرند. خطر به‌شدت با افزایش سن، تعداد زایمان واژینال، و چاقی ارتباط دارد. نرخ عود پس از جراحی تا ۳۰ درصد برآورد میشود که اهمیت شناسایی و اصلاح عوامل خطر را دو چندان میکند.
۲اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی
POP نتیجه آسیب به ساختارهای نگه‌دارنده کف لگن است: عضلات (لواتور آنی)، فاشیا (فاشیای اندوپلویک)، و لیگامان‌ها (اوتروساکرال و کاردینال). زایمان واژینال از طریق ضربه مستقیم، کشش طولانی، و آسیب عصب پودندال مهم‌ترین سازوکار است. کمبود استروژن پس از یائسگی تحلیل بافت همبند را تسریع میکند. افزایش مزمن فشار داخل شکمی — چاقی، یبوست مزمن، COPD — بار مکانیکی مداومی بر کف لگن وارد میکند و استعداد ژنتیک در اختلالات کلاژن نقش مکمل دارد.
۳تظاهرات بالینی
کلاسیک‌ترین شکایت، احساس «برآمدگی» یا «فشار» در ناحیه واژن است که با ایستادن یا انجام مانور والسالوا تشدید میشود. در سیستوسل، بیمار اغلب از بیاختیاری فشاری، احساس دفع ناکامل ادرار، یا نیاز به کمک دستی برای تخلیه شکایت دارد. در رکتوسل، یبوست، احساس اتساع رکتوم، و نیاز به فشار دستی روی دیواره خلفی واژن برای دفع (splinting) شایع‌اند. درد خفیف کمری و ناراحتی جنسی نیز گزارش می‌شوند.
نکته بالینی: بیاختیاری ادراری «پنهان» — که در حضور پرولاپس شدید با انحراف مجرا وجود ندارد — پس از اصلاح جراحی ممکن است ظاهر شود؛ پیش از عمل باید با آزمون کاهش پرولاپس (pessary یا swab test) و در صورت لزوم اوروداینامیک ارزیابی شود.
۴رویکرد تشخیصی و ورک‌آپ
تشخیص اصلاً بالینی است. معاینه در وضعیت Sims یا ایستاده با مانور والسالوا حداکثر تظاهر پرولاپس را نشان می‌دهد. سیستم POP-Q (Pelvic Organ Prolapse Quantification) نه نقطه آناتومیک را اندازه میگیرد و استاندارد بینالمللی برچسب‌گذاری و مقایسه است.
| درجه | تعریف |
|---|---|
| ۰ | هیچ پرولاپسی وجود ندارد |
| I | دورترین نقطه بیش از ۱ cm بالاتر از هایمن |
| II | دورترین نقطه بین ۱± cm از هایمن |
| III | دورترین نقطه بیش از ۱ cm پایین‌تر از هایمن، اما کمتر از طول کل واژن |
| IV | اواژیناسیون کامل |
اوروداینامیک در علائم مثانه‌ای قابل توجه یا پیش از جراحی توصیه میشود. سونوگرافی کف لگن در بسیاری از مراکز ارزیابی کارکرد عضلات لواتور را ممکن میکند؛ MRI برای برنامه‌ریزی جراحی پیچیده مفیدتر است.
۵تشخیص‌های افتراقی
| حالت | ویژگی افتراقی |
|---|---|
| کیست بارتولن یا گارتنر | توده جداری، بدون حرکت با فشار |
| میوم زیرموکوزی پرولاپس‌شده | توده سخت، دردناک، از دهانه رحم |
| پولیپ سرویکال | توده کوچک پدیکولدار از سرویکس |
| انترواسل | برجستگی اپکس، اغلب با درد و روده کوچک |
| کارسینوم واژن یا ولو | ضایعه نامنظم، خونریزی‌دار؛ نیاز به بیوپسی |
۶تدبیر درمانی
درمان محافظهکارانه اولین خط در POP درجه I–II علامتدار یا بیمارانی است که جراحی برایشان مناسب نیست. تمرینات کف لگن (کگل) با هدایت فیزیوتراپیست موثرترین مداخله غیرتهاجمی است. پساری — ترجیحاً ring با پشتیبانی — می‌تواند سال‌ها با پیگیری دوره‌ای (تعویض هر ۳–۶ ماه، بررسی مخاط) استفاده شود. در زنان یائسه، استروژن موضعی واژینال مخاط را بهبود می‌بخشد و تحمل پساری را افزایش می‌دهد.
جراحی برای POP درجه III–IV علامتدار یا شکست درمان محافظه‌کار توصیه میشود. ساکروکولپوپکسی لاپاروسکوپیک با مش، استاندارد طلایی تعمیر اپکس است. کولپورافی قدامی و خلفی برای ترمیم دیواره‌های واژن به‌کار می‌رود. کولپوکلیزیس در زنان مسن بدون فعالیت جنسی گزینه‌ای ایمن با نرخ موفقیت بالا است.
۷عوارض و پیش‌آگهی
پرولاپس شدید درمان‌نشده می‌تواند به انسداد مجرای ادرار و در موارد پیشرفته به هیدرونفروز منجر شود. عفونت‌های مکرر دستگاه ادراری، زخم مخاط واژن در پرولاپس کامل، و اختلال عملکرد جنسی از عوارض مزمن هستند. پیش‌آگهی پس از جراحی به‌طور کلی خوب است؛ اما نرخ عود ۱۰ تا ۳۰ درصد — بالاتر در تعمیر بدون مش — گزارش شده است. اصلاح عوامل خطر قابل اصلاح (کاهش وزن، درمان یبوست مزمن، ترک سیگار) شانس موفقیت بلندمدت را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد.